Ăn chay ở Đông Anh: Cổ Loa, và cái ăn của người Việt trước khi có chùa

Đông Anh là huyện phía bắc Hà Nội, bên kia sông Hồng, nơi có thành Cổ Loa — kinh đô của nước Âu Lạc thời An Dương Vương, và là một trong những di tích khảo cổ quan trọng nhất Việt Nam. Ở đây cũng có sân bay quốc tế Nội Bài ngay kề (Sóc Sơn).

Người ở đây ăn gì trước khi có chùa

Loạt bài đã nói ở bài Tam Đảo rằng Phật giáo vào Việt Nam bằng hai đường, và rằng việc ăn chay trường đi theo đường Trung Hoa. Bài Vân Đồn nói phần lớn nguyên liệu chay hiện nay từng là hàng nhập.

Vậy trước tất cả những thứ đó, người ở đồng bằng sông Hồng ăn gì?

Cổ Loa và vùng quanh nó là nơi trả lời được, vì khảo cổ ở đây và ở các di chỉ văn hoá Đông Sơn đã cho khá nhiều dữ kiện.

Cái đã có từ trước

Những thứ được xác nhận là có mặt trong đời sống người Việt cổ ở đồng bằng Bắc Bộ:

• Lúa gạo — trồng lúa nước đã có từ rất sớm; cả lúa tẻ và lúa nếp
• Củ và rau bản địa — khoai sọ, củ từ, rau muống, rau dền, các loại rau dại
• Đậu và vừng
• Quả — chuối, mít, nhãn, vải, dâu, sấu, khế, me
• Thuỷ sản nước ngọt — cá, ốc, cua, tôm đồng
• Gia súc gia cầm — lợn, gà, trâu bò (trâu bò chủ yếu để cày, ăn thì ít)

Điểm đáng chú ý nhất: gạo nếp có vai trò lớn hơn ngày nay rất nhiều. Bánh chưng, bánh giầy, xôi, cơm lam, rượu nếp — cả một nhóm món quan trọng đều từ nếp, và đều gắn với lễ.

Bài Mù Cang Chải đã nói vùng cao dựng trên ngô; ở đồng bằng thì nền là gạo, và phần trang trọng của nền ấy là nếp.

Và điều này nói gì

Ba điều, và điều thứ ba là điều loạt bài muốn giữ lại.

Một — phần thực vật của bữa ăn Việt có gốc rất sâu, sâu hơn mọi tôn giáo hiện diện ở đây. Cơm, rau, đậu, củ không phải thứ ai mang tới; chúng ở đây từ đầu.

Hai — thịt thì có, nhưng là phần nhỏ và gắn với dịp. Đây là điều loạt bài đã ghi ở khắp nơi, từ Tây Nguyên tới vùng cao tới đồng bằng: bữa thường ngày của phần lớn người Việt trong phần lớn lịch sử vốn đã gần chay.

Ba — và đây là chỗ phải nói cho ngay ngắn: điều đó không phải một lý lẽ để ăn chay.

Loạt bài đã lập nguyên tắc này ở bài An Khê và giữ suốt: "tổ tiên ăn thế nào" chỉ nói lên tổ tiên ăn thế nào. Người xưa ăn ít thịt phần lớn vì thịt khó kiếm và đắt, không phải vì họ chọn. Lấy cái đó làm cơ sở đạo đức là nhầm.

Nó chỉ dùng được vào một việc, và việc đó thì có ích thật: bác lại ý cho rằng ăn ít thịt là chuyện lạ lùng hoặc mới mẻ ở Việt Nam. Không lạ, và không mới.

Cổ Loa

Thành Cổ Loa được xây khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên, với hệ thống vòng thành đất đắp hình xoắn — theo truyền thuyết là chín vòng, theo khảo cổ thì còn dấu vết ba vòng chính, cùng hào nước nối với sông.

Ở đây khảo cổ đã tìm được hàng vạn mũi tên đồng và khuôn đúc mũi tên — hiện vật gắn với truyền thuyết nỏ thần.

Điều đáng nói về mặt kỹ thuật: đúc đồng hàng loạt bằng khuôn là một năng lực sản xuất đáng kể ở thời điểm đó, và nó cho thấy một tổ chức xã hội có quy mô.

Cổ Loa cũng là nơi gắn với truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thuỷ — câu chuyện về lòng tin đặt nhầm chỗ. Đền thờ An Dương Vương và am Mỵ Châu vẫn còn, và hội Cổ Loa vào mùng 6 tháng Giêng là một trong những hội xuân lớn của Hà Nội.

Về ăn uống, hội xuân thì có lễ chay và cơm chay quanh đền — như mọi lễ hội mà loạt bài đã đi qua. Và bài Bỉm Sơn đã nêu quy tắc dùng được ở đây: lễ Thánh thì mặn được, nhưng lễ chay thì dâng đâu cũng được.

Đông Anh hôm nay

Đông Anh đang đô thị hoá nhanh: khu công nghiệp, khu đô thị mới, cầu Nhật Tân nối thẳng về trung tâm, và sân bay Nội Bài ngay cạnh.

Nghĩa là huyện này có đủ các lớp người mà loạt bài đã đếm:

• Công nhân khu công nghiệp — làm ca, tan ca 6 giờ sáng và 22 giờ
• Người làm việc ở sân bay — Nội Bài hoạt động gần như suốt ngày đêm; nhân viên mặt đất, an ninh, hải quan, phục vụ mặt đất đều làm ca
• Khách bay — chuyến sớm nghĩa là có mặt ở sân bay lúc 4 giờ; chuyến khuya nghĩa là rời sân bay lúc nửa đêm
• Nông dân vùng ven — rau, hoa, cây cảnh cung cấp cho nội thành

Lớp thứ hai đáng nói riêng: một sân bay quốc tế là một thành phố nhỏ làm việc 24 giờ. Hàng nghìn người ở đó có ca đêm, và trong số đó có người giữ chay kỳ.

Hà Nội là nơi có nhiều quán chay, như bài Hoàn Kiếm đã nói. Nhưng chúng ở nội thành và đóng trước 20 giờ.

Món chay ở Đông Anh

• Cơm chay — quanh đền Cổ Loa và các chùa; mùa hội tháng Giêng thì nhiều
• Đậu phụ — trục chính bữa chay Bắc; vùng ven Hà Nội có nhiều lò đậu
• Bún đậu chay — bỏ mắm tôm, chấm tương hoặc nước tương
• Nem chay, giò chay, chả chay — cỗ chay Bắc Bộ
• Xôi các loại — xôi xéo, xôi gấc, xôi đậu xanh; chay nếu không có ruốc hay thịt
• Bánh chưng, bánh giầy — bánh giầy là món của chính vùng này về mặt truyền thuyết; nhân đậu xanh không thịt thì chay
• Canh rau, dưa muối, cà muối
• Bánh mì chay — quầy nhỏ dọc quốc lộ 3 và đường ra sân bay
• Bún chả, phở bò, bún ốc — không chay

Mắm tôm là bẫy chính ở Hà Nội và vùng ven, đã cảnh báo ở bài Hoàn Kiếm và bài Vạn Phúc: nó nằm trong bún đậu, bún riêu, và nhiều món chấm — người bán xếp vào gia vị nên không tự nhắc.

Bánh giầy và một điều dễ quên

Truyền thuyết bánh chưng bánh giầy gắn với vùng đất Tổ và thời Hùng Vương, và nó có một chi tiết đáng chú ý mà ít ai để ý:

Cả hai thứ bánh được chọn đều làm từ thực vật. Gạo nếp, đậu xanh, lá dong — và bản gốc theo truyện không nhất thiết có thịt.

Câu chuyện ấy không nói gì về ăn chay cả, và loạt bài không cố gán cho nó ý nghĩa đó. Nhưng nó cho thấy một điều gọn: trong hình dung xưa nhất của người Việt về một món ăn trang trọng nhất, thứ đứng ở trung tâm là hạt gạo.

Đó cũng là câu mà loạt bài này đã lặp lại từ bài đầu tiên tới bài cuối cùng.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Người Việt cổ ở đồng bằng Bắc Bộ ăn gì?

Lúa gạo (cả tẻ lẫn nếp), củ và rau bản địa như khoai sọ củ từ rau muống rau dền, đậu và vừng, quả như chuối mít nhãn vải sấu khế, thuỷ sản nước ngọt, và gia súc gia cầm — trong đó trâu bò chủ yếu để cày.

Gạo nếp có vai trò gì?

Lớn hơn ngày nay rất nhiều. Bánh chưng, bánh giầy, xôi, cơm lam, rượu nếp — cả một nhóm món quan trọng đều từ nếp và đều gắn với lễ.

Vậy người xưa ăn chay à?

Không. Thịt có, nhưng là phần nhỏ và gắn với dịp — phần lớn vì thịt khó kiếm và đắt, không phải vì họ chọn.

Điều đó dùng được vào việc gì?

Chỉ một việc: bác lại ý cho rằng ăn ít thịt là chuyện lạ lùng hoặc mới mẻ ở Việt Nam. Không lạ, và không mới. Còn lấy nó làm cơ sở đạo đức thì nhầm.

Thành Cổ Loa có gì?

Xây khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên, hệ thống vòng thành đất đắp hình xoắn với hào nước nối sông; khảo cổ tìm được hàng vạn mũi tên đồng và khuôn đúc — cho thấy năng lực đúc đồng hàng loạt đáng kể ở thời điểm đó.

Sân bay ảnh hưởng gì tới bữa ăn ở đây?

Một sân bay quốc tế là một thành phố nhỏ làm việc 24 giờ — hàng nghìn người có ca đêm, và trong số đó có người giữ chay kỳ.