Ăn chay ở Tân An: thanh long thắp đèn ban đêm và chuyện đánh lừa mùa vụ

Tân An là thành phố tỉnh lỵ Long An, nằm bên sông Vàm Cỏ Tây, ngay cửa ngõ từ TP.HCM vào miền Tây. Đây là điểm mà quốc lộ 1 và cao tốc cùng đi qua — gần như mọi chuyến xe xuống miền Tây đều ngang đây.

Cánh đồng sáng đèn lúc nửa đêm

Đi quốc lộ qua Long An hoặc Tiền Giang ban đêm sẽ thấy một cảnh lạ: cả cánh đồng sáng rực bóng đèn, hàng trăm bóng treo giữa các trụ bê tông.

Đó là ruộng thanh long xông đèn.

Cây được bảo rằng ngày còn dài

Thanh long ra hoa theo độ dài ngày: nó chỉ ra hoa khi ngày dài, tức mùa hè. Mùa đông ngày ngắn thì cây nghỉ, và thị trường không có hàng.

Cách giải rất đơn giản về nguyên lý: thắp đèn ban đêm. Cây nhận thêm ánh sáng, "tưởng" ngày vẫn dài, và ra hoa trái mùa.

Mỗi đợt xông đèn kéo dài khoảng vài tuần, thắp mỗi đêm nhiều giờ. Đây là lý do Long An và Bình Thuận có thanh long quanh năm chứ không chỉ mùa hè.

Cái giá — và vì sao đáng nói ở một loạt bài về ăn chay

Loạt bài này đã dựng một mạch từ bài Năm Căn (tôm - rừng), Hồng Ngự (cá tra), Sông Cầu (tôm hùm), Đơn Dương (nhà kính). Mạch đó là: không có lựa chọn nào sạch hoàn toàn, chỉ có lựa chọn được cân nhắc và lựa chọn không.

Thanh long xông đèn là ví dụ rõ nhất trong nhóm cây trồng:

• Tốn điện lớn — một héc-ta xông đèn ăn điện đáng kể, và vào mùa xông đèn thì lưới điện vùng trồng chịu áp lực thật
• Cây mau kiệt — ép ra hoa liên tục thì tuổi vườn ngắn hơn
• Chi phí đầu vào cao — nông dân phải vay, và giá thanh long thì biến động rất mạnh
• Ánh sáng ban đêm ảnh hưởng côn trùng và sinh vật quanh vùng

Nhưng cũng phải nói vế kia cho đủ: xông đèn là thứ giữ cho vùng trồng có thu nhập quanh năm, thay vì dồn hết vào ba tháng rồi rớt giá vì ai cũng thu hoạch cùng lúc.

Và vấn đề thật sự nằm ở chỗ khác: thanh long Việt Nam phụ thuộc rất nặng vào một thị trường xuất khẩu duy nhất. Khi thị trường đó đóng hoặc siết, giá rớt thẳng đứng và nông dân chịu toàn bộ — chuyện đã xảy ra nhiều lần.

Đây là một bài học mà loạt bài đã gặp dưới dạng khác ở bài Vĩnh Châu (hành tím) và bài Lục Ngạn (vải): trồng giỏi không bảo vệ được người trồng; cái bảo vệ được là bán được ở nhiều nơi.

Ăn theo mùa — nói cho đúng

Bài Đơn Dương có khuyên "mua rau theo mùa". Thanh long xông đèn cho thấy lời khuyên đó cần nói kỹ hơn, kẻo thành khẩu hiệu rỗng.

Ăn theo mùa không có nghĩa là chỉ ăn thứ đang đúng vụ tự nhiên. Nghĩa thực tế hơn:

• Trái đúng vụ thì rẻ hơn, ngon hơn, và tốn ít can thiệp hơn — nên ưu tiên khi có
• Trái vụ không xấu về đạo đức — nó chỉ tốn hơn, và người mua đang trả cho phần tốn đó
• Thứ đáng tránh là thứ đi rất xa để tới tay hơn là thứ ra trái lệch mùa ngay gần nhà

Cách nói này giữ đúng nguyên tắc mà loạt bài theo suốt: mô tả cho đúng, đừng phán.

Thanh long trong bếp chay

Thanh long thường bị coi là trái ăn tráng miệng, nhưng nó có mấy công dụng ít người dùng:

• Gỏi thanh long — ruột trắng giòn, trộn với rau thơm và đậu phộng
• Nước ép, sinh tố — ruột đỏ cho màu rất đậm, dùng nhuộm màu tự nhiên
• Hoa thanh long — ăn được, xào hoặc nấu canh. Hoa bị tỉa bỏ khi trái ra nhiều, nên đây đúng là chuyện "không có gì thừa" mà loạt bài đã nói ở Mỏ Cày, Vĩnh Long và Hồng Ngự.

Hoa thanh long đáng thử: vị thanh, hơi nhớt nhẹ như bông bí, xào tỏi hoặc nấu canh đều được. Ở vùng trồng thì nó rẻ vì là phụ phẩm.

Món chay ở Tân An

• Canh chua chay — me hoặc khóm, bạc hà, đậu bắp, giá
• Đậu hũ kho tộ, kho quẹt chay
• Bún, hủ tiếu chay — hỏi nước dùng
• Bánh tét, bánh ít
• Cơm chay phần ở thành phố và gần chùa
• Thanh long, gạo Nàng Thơm Chợ Đào — đặc sản, đều chay
• Lạp xưởng, cá lóc nướng, canh chua cá — không chay

Gạo Nàng Thơm Chợ Đào là đặc sản Cần Đước, Long An — giống lúa mùa, thơm tự nhiên, chỉ giữ được hương khi trồng trên đúng vùng đất đó. Lại đúng mô-típ đặc sản gắn chặt với một mảnh đất cụ thể đã nói ở bài Vị Thanh và bài Phú Quốc.

Cửa ngõ và khung giờ

Tân An là trạm dừng tự nhiên của tuyến TP.HCM đi miền Tây. Xe khách đêm, xe tải chở nông sản lên thành phố, xe chở hàng về — tất cả qua đây.

Cao điểm của tuyến này là từ 22 giờ tới 4 giờ sáng: xe chở rau trái từ miền Tây phải kịp vào chợ đầu mối TP.HCM lúc rạng sáng, đúng như nhịp đã mô tả ở bài Thủ Đức và bài Đơn Dương.

Long An có cộng đồng Phật tử đông và chay kỳ phổ biến. Ghép lại thì vẫn là khoảng trống quen thuộc: đường đông xe suốt đêm, quán mở suốt đêm, mà không có chỗ nào bán đồ chay.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao ruộng thanh long thắp đèn ban đêm?

Thanh long chỉ ra hoa khi ngày dài, tức mùa hè. Thắp đèn ban đêm làm cây nhận thêm ánh sáng và "tưởng" ngày vẫn dài, nên ra hoa trái mùa — nhờ đó có thanh long quanh năm.

Xông đèn có cái giá gì?

Tốn điện lớn và gây áp lực lên lưới điện vùng trồng, cây mau kiệt vì bị ép ra hoa liên tục, chi phí đầu vào cao khiến nông dân phải vay, và ánh sáng ban đêm ảnh hưởng côn trùng quanh vùng.

Vấn đề lớn nhất của thanh long Việt Nam là gì?

Phụ thuộc rất nặng vào một thị trường xuất khẩu duy nhất. Trồng giỏi không bảo vệ được người trồng; cái bảo vệ được là bán được ở nhiều nơi.

"Ăn theo mùa" nên hiểu thế nào?

Trái đúng vụ thì rẻ hơn, ngon hơn, ít can thiệp hơn nên ưu tiên khi có. Trái vụ không xấu về đạo đức — nó chỉ tốn hơn. Thứ đáng cân nhắc hơn là thứ đi rất xa để tới tay.

Hoa thanh long ăn được không?

Được. Hoa bị tỉa bỏ khi trái ra nhiều nên ở vùng trồng rất rẻ. Vị thanh, hơi nhớt nhẹ như bông bí, xào tỏi hoặc nấu canh đều ngon.

Gạo Nàng Thơm Chợ Đào có gì đặc biệt?

Giống lúa mùa của Cần Đước, thơm tự nhiên, và chỉ giữ được hương khi trồng trên đúng vùng đất đó.