Ăn chay ở La Gi: dinh Thầy Thím, và nghề thuốc của người không làm quan

La Gi là thị xã biển phía nam Bình Thuận, có cảng cá lớn và dinh Thầy Thím — một trong những nơi hành hương đông nhất tỉnh.

Câu chuyện Thầy Thím

Theo truyện kể lưu truyền trong vùng, Thầy là một đạo sĩ ở Quảng Nam, giỏi thuốc và giỏi phép, hay giúp người nghèo. Vì một việc bị hiểu lầm, ông mang án, rồi cùng vợ — Thím — vào vùng Bình Thuận sinh sống.

Ở đây hai người bốc thuốc chữa bệnh, giúp dân đóng thuyền, cứu người gặp nạn trên biển, và không lấy tiền. Khi hai người mất, dân lập dinh thờ. Về sau, theo truyện, án oan được xét lại và triều đình ban sắc phong.

Đây là truyện dân gian, không phải sử liệu — nói rõ như vậy. Nhưng như bài Nhà Bè đã nêu với truyện Thủ Huồng: truyện dân gian nói lên cái mà người kể coi là quan trọng.

Bốn lần cùng một nghề

Đây là điều đáng dừng lại, vì nó đã xuất hiện lần thứ tư trong loạt bài này, và tới lượt này thì thành một mô-típ rõ ràng.

Bốn nhân vật được dân nhớ ơn, ở bốn vùng khác nhau, bốn thời khác nhau — và cùng làm một nghề:

• Chu Văn An (bài Chí Linh) — từ quan vì không chém được bảy kẻ nịnh thần, về núi dạy học và bốc thuốc tới cuối đời
• Nguyễn Đình Chiểu (bài Cần Giuộc) — mù từ tuổi hai mươi, sống bằng dạy học và bốc thuốc, từ chối hợp tác với chính quyền thực dân
• Nguyễn Sinh Sắc (bài Cao Lãnh) — phó bảng, sống những năm cuối ở miền Tây bốc thuốc chữa bệnh cho dân
• Thầy Thím (bài này) — đạo sĩ mang án, vào Nam bốc thuốc và giúp dân

Vì sao lại là nghề đó

Có mấy lý do rất thực tế, và chúng nói lên khá nhiều về xã hội cũ:

• Người có học mà không làm quan thì còn hai nghề — dạy học và làm thuốc. Cả hai đều dùng tới chữ nghĩa và sách vở.
• Thuốc Nam không cần vốn — cây cỏ hái được, phơi được; nghề mở ra không cần tiền
• Không phụ thuộc quyền lực — dạy học và chữa bệnh là việc dân cần, không cần ai bổ nhiệm
• Có ích ngay và thấy được — người bệnh khỏi thì nhớ, và nhớ lâu

Cộng lại thì đây là cách sống của người muốn giữ mình mà vẫn làm được việc. Bài Chí Linh đã nêu cơ chế: người cần ít thì có ít thứ để mất. Nghề thuốc và nghề dạy là hai nghề cho phép cần ít mà vẫn có ích.

Và nó liên quan gì tới loạt bài này

Một điểm mà loạt bài đã nhắc ba lần và giờ nói cho trọn: thuốc Nam dựa gần như hoàn toàn vào cây cỏ.

Rễ, lá, vỏ, hoa, quả, hạt — phơi khô, sao, sắc. Có một số vị từ động vật trong y học cổ truyền nói chung, nhưng phần xương sống của thuốc Nam là thực vật.

Nghĩa là nó nằm cùng nhóm với những nghề mà loạt bài đã ghi nhận là không có mâu thuẫn nào với giới không sát sinh: nghề cói Kim Sơn, nghề gốm Đông Triều, nghề làm nhang Quận 12, nghề trồng sen Cao Lãnh.

Và có một điểm chung nữa giữa thuốc Nam với bếp chay, đáng nói: cả hai đều dựa vào việc biết cây nào dùng được, dùng phần nào, và xử lý thế nào. Loạt bài đã gặp chuyện này nhiều lần — lá sắn phải nấu kỹ mới hết độc (bài Ayun Pa), cùi bưởi phải xả kỹ mới hết đắng (bài Bình Minh), tim sen đắng thì phơi khô hãm trà (bài Cao Lãnh).

Đây là cùng một kho tri thức, chỉ khác mục đích dùng.

La Gi và biển

La Gi có cảng cá lớn và nghề chế biến hải sản — cá cơm, mực, nước mắm. Đây là vùng làm nước mắm có tiếng cùng với Phan Thiết, như bài Phan Thiết - Mũi Né đã nói.

Nghĩa là bẫy mắm ở đây dày: nước mắm có trong gần như mọi nước chấm, và nhiều món nêm sẵn.

Cảng cá thì chạy theo nhịp tàu, đúng như bài Hoài Nhơn, Sông Đốc, Hoàng Mai đã mô tả — tàu về lúc nào thì cả bến thức lúc đó.

Mùa hành hương

Dinh Thầy Thím có lễ hội vào khoảng rằm tháng 9 âm lịch (lễ tế thu) và tảo mộ vào tháng Giêng, kéo khách rất đông từ Bình Thuận, Đồng Nai, TP.HCM.

Như mọi điểm hành hương trong loạt bài — Yên Tử, Bà Chúa Xứ, Chùa Hương, đền Sòng, Tây Thiên: mùa lễ thì cơm chay bán chạy nhất, và khách thì tới từ rất sớm.

Xe từ TP.HCM đi La Gi mất khoảng bốn tiếng, nên xe khởi hành từ 3-4 giờ sáng để tới nơi buổi sáng. Bữa đầu tiên trong ngày của họ rơi vào lúc chưa hàng quán nào mở — câu đã lặp lại đủ nhiều trong loạt bài này để không cần giải thích thêm.

Món chay ở La Gi

• Cơm chay — quanh dinh Thầy Thím và các chùa; mùa lễ thì nhiều
• Bánh căn chay, bánh xèo chay — món vùng Bình Thuận
• Bún, bánh canh chay — hỏi nước dùng
• Thanh long — Bình Thuận là thủ phủ; cả trái lẫn hoa thanh long (bài Tân An đã nói)
• Đậu hũ kho, canh chua chay
• Bánh mì chay — dọc quốc lộ 55 và đường về Phan Thiết
• Trái cây — nhãn, xoài, dừa
• Hải sản, nước mắm, mực một nắng — đặc sản, không chay

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Dinh Thầy Thím thờ ai?

Theo truyện kể lưu truyền, Thầy là một đạo sĩ ở Quảng Nam giỏi thuốc, vì một việc bị hiểu lầm mà mang án, cùng vợ vào Bình Thuận bốc thuốc chữa bệnh, giúp dân đóng thuyền, cứu người gặp nạn trên biển mà không lấy tiền.

Vì sao người có học mà không làm quan thì đi dạy học và bốc thuốc?

Vì cả hai đều dùng tới chữ nghĩa và sách vở; thuốc Nam lại không cần vốn vì cây cỏ hái được; cả hai không phụ thuộc quyền lực vì là việc dân cần chứ không cần ai bổ nhiệm; và có ích ngay, thấy được.

Thuốc Nam dùng nguyên liệu gì?

Rễ, lá, vỏ, hoa, quả, hạt — phơi khô, sao, sắc. Có một số vị từ động vật trong y học cổ truyền nói chung, nhưng phần xương sống của thuốc Nam là thực vật.

Thuốc Nam và bếp chay giống nhau ở đâu?

Cả hai đều dựa vào việc biết cây nào dùng được, dùng phần nào, và xử lý thế nào — lá sắn phải nấu kỹ, cùi bưởi phải xả kỹ, tim sen đắng thì phơi khô hãm trà. Cùng một kho tri thức, khác mục đích dùng.

Lễ hội dinh Thầy Thím khi nào?

Lễ tế thu khoảng rằm tháng 9 âm lịch, và tảo mộ vào tháng Giêng — kéo khách rất đông từ Bình Thuận, Đồng Nai, TP.HCM.

Ăn chay ở La Gi cần lưu ý gì?

Đây là vùng làm nước mắm có tiếng nên bẫy mắm rất dày — nước mắm có trong gần như mọi nước chấm và nhiều món nêm sẵn.