Ăn chay ở Vạn Phúc: làng lụa và một câu hỏi không có lời đáp dễ chịu

Vạn Phúc thuộc quận Hà Đông, Hà Nội — làng lụa nổi tiếng nhất Việt Nam, với nghề dệt có lịch sử rất dài. Lụa Hà Đông từng được dùng trong cung đình và từng đi dự đấu xảo quốc tế đầu thế kỷ 20.

Chỗ không nên tránh nhìn

Loạt bài này đã nhắc tới tơ tằm vài lần — ở bài Nam Định, bài Duy Xuyên, bài Kim Sơn — và mỗi lần đều hẹn nói kỹ ở đây. Giờ nói kỹ.

Để lấy được sợi tơ liền, kén phải được xử lý khi con nhộng còn sống trong đó. Thường là luộc hoặc sấy nóng. Nếu để bướm tự cắn kén chui ra, sợi tơ bị cắt đứt thành nhiều đoạn ngắn, không kéo được thành sợi dài.

Một chiếc áo lụa tốn rất nhiều kén. Con số cụ thể tuỳ giống tằm và loại vải, nhưng bậc độ lớn là hàng nghìn con cho một tấm áo.

Đây là một mâu thuẫn thật với giới không sát sinh, và không có cách nói khéo nào làm nó biến mất.

Vì sao nói ra vẫn hơn là im

Loạt bài này giữ một nguyên tắc từ đầu: không né phần khó, nhưng cũng không phán từ xa. Đã áp dụng ở bài Đồ Sơn (chọi trâu), bài Vĩnh Châu (nghề bóc hành), bài Tây Nguyên (hiến sinh), bài Quận 8 (người phải dời nhà).

Lý do rất thực tế: một lời khuyên chỉ dùng được khi nó thừa nhận đúng cái giá. Nếu bảo người ta "cứ dùng lụa, không sao đâu" thì đó là nói dối; nếu bảo "đừng bao giờ dùng" mà không nói đến kế sinh nhai của cả làng thì đó là phán từ xa.

Ba cách người ta thật sự xử lý

Trong thực tế, người giữ giới xử lý chuyện này theo một trong ba cách, và cả ba đều là lựa chọn có thể hiểu được:

Một — phân biệt việc ăn với việc mặc. Nhiều truyền thống Phật giáo Việt Nam đặt trọng tâm giới không sát sinh vào việc ăn. Áo lụa không phải thức ăn, và người mặc không phải người làm. Đây là cách đa số chọn, kể cả trong nhà chùa — áo cà sa lụa là chuyện không hiếm trong lịch sử.

Hai — tìm lụa hoà bình. Peace silk (còn gọi là ahimsa silk, "lụa bất hại") để bướm cắn kén chui ra rồi mới lấy kén. Tơ vì thế ngắn, phải kéo sợi như kéo sợi bông, nên vải xốp hơn, ít bóng hơn, và đắt hơn. Có bán, nhưng ở Việt Nam thì hiếm.

Ba — dùng sợi khác. Bông, lanh, gai, đũi từ tơ phế, hoặc sợi tổng hợp. Mỗi loại lại có vấn đề riêng: bông tốn nước và thuốc trừ sâu, sợi tổng hợp thải vi nhựa.

Ba cách, không cách nào sạch tuyệt đối. Đây đúng là câu mà loạt bài đã lặp ở Năm Căn, Hồng Ngự, Đơn Dương, Tân An: không có lựa chọn nào sạch hoàn toàn, chỉ có lựa chọn được cân nhắc và lựa chọn không.

Cái đáng tránh không phải là dùng lụa. Cái đáng tránh là dùng mà không biết.

Còn một chuyện nữa ở Vạn Phúc: hàng thật hàng giả

Đi Vạn Phúc hôm nay, phần lớn cửa hàng bán hỗn hợp: lụa tơ tằm thật, lụa pha, và hàng dệt máy nhập từ nơi khác gắn mác làng nghề. Số hộ còn dệt thủ công thật sự đã giảm nhiều.

Cách phân biệt mà người trong nghề hay chỉ:

• Đốt một sợi — tơ tằm cháy chậm, mùi như tóc cháy, tàn vụn bóp tan thành bột. Sợi tổng hợp chảy ra, vón cục cứng, mùi nhựa.
• Sờ — lụa thật mát tay lúc đầu rồi ấm dần theo thân nhiệt; sợi tổng hợp giữ nguyên cảm giác mát trơn.
• Vò — lụa thật nhăn rồi giãn lại; hàng pha thường ít nhăn.
• Nhìn ánh — lụa thật có ánh đổi màu theo góc nhìn, không bóng đều một khối.

Chuyện này nối với một mạch đã có: làng nghề mất không phải lúc hết người mua, mà lúc cái tên còn giá trị hơn cái nghề. Bài Duy Xuyên nói nghề mất vì đứt chuỗi truyền; bài Ngã Năm nói nghề mất vì hết việc; đây là kiểu thứ ba — nghề bị chính danh tiếng của nó thay thế.

Món chay ở Vạn Phúc và Hà Đông

Vạn Phúc nằm trong Hà Nội, nên thừa hưởng hệ quán chay của thành phố đã nói ở bài Hoàn Kiếm:

• Cơm chay phần — quanh chùa và trong khu dân cư Hà Đông
• Bún riêu chay, phở chay, bún đậu chay
• Đậu phụ — trục chính của bữa chay miền Bắc
• Nem chay, chả chay, giò chay — cỗ chay Bắc Bộ
• Bánh mì chay — quầy nhỏ rải rác
• Chè, tào phớ
• Bún chả, bún đậu mắm tôm, phở bò — không chay

Mắm tôm là bẫy lớn nhất khi ăn chay ở Hà Nội, đúng như mắm nêm ở miền Trung và nước mắm ở miền Nam. Nó được xếp vào gia vị nên người bán không tự nhắc — phải hỏi.

Làng nghề và khách

Vạn Phúc là điểm tham quan nửa ngày phổ biến của khách tới Hà Nội. Khách thường tới buổi sáng, xem dệt, mua vải, rồi về trung tâm ăn trưa.

Nhịp này lặp lại ở mọi làng nghề trong loạt bài — Bát Tràng, Đông Hồ, Phú Vinh, Bàu Trúc: khách tới trong khoảng 9-11 giờ, và ăn ở nơi khác.

Nghĩa là làng nghề hiếm khi giữ được phần giá trị của bữa ăn, dù nó là phần khách chi nhiều thứ nhì sau món hàng mang về.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao lấy tơ phải luộc kén?

Vì nếu để bướm tự cắn kén chui ra, sợi tơ bị cắt đứt thành nhiều đoạn ngắn, không kéo được thành sợi dài. Một tấm áo lụa cần tới hàng nghìn kén.

Người giữ giới xử lý chuyện lụa thế nào?

Ba cách: phân biệt việc ăn với việc mặc (đa số chọn, kể cả trong nhà chùa); tìm lụa hoà bình để bướm ra rồi mới lấy kén (vải xốp hơn, ít bóng hơn, đắt hơn, ở Việt Nam hiếm); hoặc dùng sợi khác như bông, lanh, gai, đũi.

Có lựa chọn nào sạch hoàn toàn không?

Không. Bông tốn nước và thuốc trừ sâu, sợi tổng hợp thải vi nhựa. Cái đáng tránh không phải là dùng lụa, mà là dùng mà không biết.

Phân biệt lụa thật bằng cách nào?

Đốt một sợi — tơ tằm cháy chậm, mùi như tóc cháy, tàn bóp tan thành bột; sợi tổng hợp chảy ra vón cục cứng, mùi nhựa. Sờ thì lụa thật mát lúc đầu rồi ấm dần theo thân nhiệt. Vò thì nhăn rồi giãn lại. Ánh đổi màu theo góc nhìn.

Làng nghề mất theo những cách nào?

Ba kiểu: đứt chuỗi truyền nghề (gạch Chăm ở Mỹ Sơn), hết việc vì có cách khác giải bài toán (chợ nổi), và bị chính danh tiếng của mình thay thế — khi cái tên còn giá trị hơn cái nghề.

Bẫy lớn nhất khi ăn chay ở Hà Nội là gì?

Mắm tôm. Nó được xếp vào gia vị nên người bán không tự nhắc — phải hỏi.