Ăn chay ở Thái Bình: quê lúa và ngôi chùa gỗ đẹp nhất

Thái Bình là vựa lúa của đồng bằng Bắc Bộ — tỉnh gần như thuần nông, đất bằng phẳng, không có núi, không có rừng. Và ở đây có chùa Keo, công trình gỗ được nhiều người xem là đẹp nhất Việt Nam còn giữ nguyên vẹn.

Chùa Keo và gác chuông gỗ

Chùa Keo ở Vũ Thư được dựng từ thế kỷ 17, thờ Phật và thờ thiền sư Không Lộ — vị thiền sư thời Lý được dân gian tôn là tổ nghề đúc đồng và là người chữa bệnh cho vua.

Điểm nổi bật nhất là gác chuông ba tầng, cao hơn 11m, làm hoàn toàn bằng gỗ, các cấu kiện lắp mộng với nhau không dùng đinh. Mái cong nhiều tầng, nhìn từ xa như một khối nhẹ bay lên.

Cả quần thể chùa còn gần như nguyên vẹn sau mấy trăm năm — điều hiếm với công trình gỗ ở khí hậu nhiệt đới ẩm.

Lễ hội chùa Keo diễn ra hai lần trong năm: mùa xuân mùng bốn tháng Giêng, và mùa thu tháng Chín âm — hội thu là hội chính, có bơi trải và các trò dân gian.

Quê lúa và bữa cơm

Là tỉnh thuần nông, bữa ăn Thái Bình gắn chặt với lúa gạo và rau vườn:

• Cơm là chính, thức ăn là phụ.
• Rau vườn theo mùa — mùa nào thức nấy.
• Đồ muối để dành — dưa, cà, tương.
• Đậu phụ — làng nào cũng có lò đậu.

Bữa cơm nông thôn Thái Bình truyền thống vốn đã gần với bữa chay: cơm, rau luộc, đậu phụ, dưa cà, canh rau. Thịt cá là thứ của ngày giỗ ngày Tết.

Điều này giải thích vì sao ở nông thôn Bắc Bộ, chuyển sang ăn chay không phải thay đổi lớn — chỉ là bỏ đi phần vốn đã ít.

Bánh cáy — đặc sản cần hỏi

Bánh cáy làng Nguyễn là đặc sản nổi nhất Thái Bình. Tên "cáy" gây hiểu nhầm — nhiều người tưởng có con cáy (một loại cua nhỏ).

Thực ra bánh làm từ gạo nếp, gấc, lạc, vừng, mứt bí, gừng, mạch nha. Tên gọi được cho là do miếng bánh khi cắt ra có màu vàng đỏ lốm đốm giống trứng con cáy.

Thành phần cơ bản đều chay. Nhưng một số công thức có mỡ lợn để bánh mềm và bóng — nên vẫn phải hỏi hoặc đọc nhãn khi mua làm quà.

Món chay Thái Bình

• Đậu phụ — món trung tâm của bếp chay nông thôn Bắc, rán hoặc kho tương.
• Canh rau đay, mồng tơi, rau muống tuỳ mùa.
• Dưa cà muối.
• Bánh cáy — hỏi kỹ như trên.
• Bánh giò, bánh gai — bản nhân đậu xanh thì chay.
• Nem chay — trong mâm cỗ lễ.
• Ổi Bo, gạo tám — nông sản đặc trưng.

Biển Thái Bình — vùng khác trong tỉnh

Thái Bình có bờ biển ở Tiền Hải và Thái Thuỵ, với nghề nuôi trồng và đánh bắt. Vùng này nền bếp khác hẳn vùng lúa: nhiều hải sản, nhiều mắm.

Nên trong cùng một tỉnh thuần nông, vùng ven biển lại là chỗ người ăn thuần chay cần hỏi kỹ hơn.

Nếp giỗ chạp

Như nhiều vùng Bắc Bộ, Thái Bình có nếp giỗ chạp và hội làng rất chắc. Gần như làng nào cũng có đình, có hội, có ngày giỗ tổ nghề.

Mâm cỗ lễ thường có phần chay dâng cúng trước, rồi mới tới cỗ mặn. Nhu cầu đồ chay vì thế rải theo lịch hội làng và lịch giỗ, chứ không chỉ mùng một rằm.

Nhịp trong năm

• Mùng bốn tháng Giêng — hội xuân chùa Keo.
• Tháng Chín âm — hội thu chùa Keo, hội chính.
• Mùng một, rằm — hàng chay đông.
• Mùa gặt tháng Năm và tháng Mười — cả tỉnh bận rộn.

Ghé Thái Bình

• Chùa Keo ở Vũ Thư — đi buổi sáng, gác chuông đẹp nhất khi có nắng nhẹ.
• Đền Trần Thái Bình ở Hưng Hà — nơi phát tích nhà Trần.
• Chợ thành phố — hàng chay và đồ chay làm sẵn.
• Mua bánh cáy — hỏi thành phần nếu ăn thuần chay.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Keo đặc biệt ở đâu?

Gác chuông ba tầng cao hơn 11m làm hoàn toàn bằng gỗ, các cấu kiện lắp mộng không dùng đinh. Cả quần thể còn gần như nguyên vẹn sau mấy trăm năm — hiếm với công trình gỗ ở khí hậu nhiệt đới ẩm.

Vì sao bữa cơm Thái Bình gần với bữa chay?

Vì là tỉnh thuần nông: cơm là chính, thức ăn là phụ, rau vườn theo mùa, đồ muối để dành, và làng nào cũng có lò đậu phụ. Thịt cá là thứ của ngày giỗ ngày Tết.

Bánh cáy có con cáy trong đó không?

Không. Bánh làm từ gạo nếp, gấc, lạc, vừng, mứt bí, gừng, mạch nha. Tên gọi được cho là do miếng bánh cắt ra có màu vàng đỏ lốm đốm giống trứng con cáy.

Vậy bánh cáy có chay không?

Thành phần cơ bản đều chay, nhưng một số công thức có mỡ lợn để bánh mềm và bóng — nên hỏi hoặc đọc nhãn khi mua làm quà.

Trong tỉnh có vùng nào khác biệt không?

Vùng biển Tiền Hải và Thái Thuỵ — nền bếp nhiều hải sản và mắm, khác hẳn vùng lúa, nên người ăn thuần chay cần hỏi kỹ hơn ở đó.

Hội chùa Keo tổ chức khi nào?

Hai lần: hội xuân mùng bốn tháng Giêng và hội thu tháng Chín âm lịch. Hội thu là hội chính, có bơi trải và các trò dân gian.