Ăn chay ở Tân Châu: thứ lụa đen được nhuộm bằng nước quả, cả trăm lần

Tân Châu là thị xã của An Giang, nằm ngay chỗ sông Tiền chảy vào Việt Nam, sát biên giới Campuchia. Nơi này nổi tiếng với một thứ lụa mà kỹ thuật làm ra nó gần như không nơi nào khác có.

Lãnh Mỹ A

Lãnh Mỹ A là loại lụa đen bóng, mặt vải mịn, sờ mát, và càng mặc càng bóng thay vì càng bạc.

Thời trước, đây là loại vải sang trọng bậc nhất Nam Bộ. Câu nói xưa: mặc lãnh Mỹ A là dấu hiệu của người khá giả.

Điều làm nó đặc biệt không phải sợi mà là cách nhuộm.

Nhuộm bằng trái mặc nưa

Mặc nưa là một loại cây cho quả nhỏ, tròn, màu xanh. Quả này chứa chất tạo màu đen khi gặp không khí.

Quy trình

1. Hái quả mặc nưa còn xanh — phải đúng độ, già quá hoặc non quá đều không được
2. Giã nát, vắt lấy nước; nước ban đầu màu vàng nhạt
3. Nhúng lụa vào nước đó
4. Vắt, phơi nắng — gặp không khí và nắng, màu chuyển dần sang đen
5. Lặp lại — và đây là phần đáng kể: quá trình nhúng - vắt - phơi được lặp hàng trăm lần, trong nhiều tuần tới vài tháng
6. Đập vải bằng chày gỗ để mặt vải mịn và bóng

Con số đáng nhớ: để nhuộm được một tấm lãnh, cần hàng chục ký quả mặc nưa và hàng trăm lượt nhúng phơi.

Vì thế lãnh Mỹ A đắt, và vì thế nghề này ngày càng ít người làm.

So với nhuộm chàm

Bài Bắc Hà đã nói về nhuộm chàm của người Mông. Hai kỹ thuật có điểm chung và điểm khác:

Điểm chung quan trọng nhất: cả hai đều là màu thực vật, và cả hai đều đòi hỏi thời gian và sự lặp lại — không có cách rút ngắn.

Bài Bắc Hà đã nói: người vùng cao nhuộm vải và nhuộm xôi bằng cùng một kho cây. Ở đây thì khác — mặc nưa chỉ dùng nhuộm vải, không ăn được.

Nghề đang mai một

Số hộ còn làm lãnh Mỹ A ở Tân Châu nay rất ít. Lý do là chuỗi quen thuộc:

• Quá tốn công — hàng trăm lượt nhúng phơi cho một tấm vải
• Phụ thuộc thời tiết — mưa là hỏng cả đợt
• Nguồn mặc nưa giảm — cây bị chặt bỏ vì không ai mua quả
• Cạnh tranh với vải công nghiệp
• Lớp trẻ không theo nghề

Đây là câu chuyện đã gặp ở bài Lai Châu với bài thuốc người Dao, và ở bài Kon Tum với gỏi lá: tri thức và kỹ thuật mất đi không phải vì ai cấm, mà vì không còn ai làm.

Những năm gần đây có một số nhà thiết kế đưa lãnh Mỹ A vào thời trang cao cấp, và điều đó giúp nghề sống lại phần nào.

Lụa và người ăn chay

Nhắc lại điều đã nói kỹ ở bài Hà Đông: tơ tằm đòi hỏi luộc kén khi nhộng còn sống, nên người thuần chay không dùng lụa.

Điều đó đúng với lãnh Mỹ A: phần nhuộm hoàn toàn thực vật, nhưng phần sợi thì không.

Và cũng nhắc lại thái độ đã nói ở bài đó: đây không phải chuyện để so xem ai nghiêm hơn. Biết rồi chọn vẫn hơn không biết gì.

Làng Hoà Hảo

Gần Tân Châu, ở vùng Phú Tân, là làng Hoà Hảo — nơi Phật giáo Hoà Hảo được khai lập năm 1939, đã nói kỹ ở bài Chợ Mới.

Nhắc lại chốt nhanh: đây là tôn giáo tu tại gia, không cất chùa to, không tạc tượng — thờ tấm Trần Dà màu nâu đỏ; cúng bằng nước lã, hoa, nhang; không đốt vàng mã; và cúng chay tuyệt đối.

Vùng An Giang, Đồng Tháp vì thế là nơi ăn chay là chuyện thường ngày, quán chay có ở thị trấn nhỏ, và mạng lưới bếp cơm chay từ thiện dày nhất nước — điều đã nói ở bài Chợ Mới và bài Rạch Giá.

Thị xã biên giới

Tân Châu có cửa khẩu Vĩnh Xương — cửa khẩu đường sông, nơi tàu du lịch chạy tuyến TP.HCM - Phnom Penh qua lại.

Đây là tuyến du lịch đường sông quốc tế, với khách phần lớn là người nước ngoài đi tàu nhiều ngày trên sông Mê Kông.

Như đã nói ở bài Phú Quốc và bài Hội An: nhóm khách quốc tế có tỉ lệ ăn chay và thuần chay cao, và trên tàu thì họ được phục vụ, còn khi lên bờ đi chợ, đi làng nghề thì lại là chuyện khác.

Món chay ở Tân Châu

• Cơm chay, bún chay — sẵn nhờ cộng đồng Hoà Hảo và Phật tử
• Bánh bò thốt nốt, đường thốt nốt — từ vùng Bảy Núi, đã nói ở bài Tịnh Biên
• Trái cây mùa nước nổi, bông điên điển, bông súng — đã nói ở bài Long An
• Canh chua chay bông điên điển
• Mắm Châu Đốc, khô cá, lẩu mắm — không chay
• Tung lò mò — lạp xưởng bò của người Chăm; không chay

Tung lò mò nhắc để biết: An Giang có cộng đồng Chăm Islam ở Châu Giang, Châu Phong gần Tân Châu, và món này là đặc sản của họ — làm từ thịt bò, vì người Chăm Islam kiêng thịt lợn, như đã nói ở bài Mỹ Sơn.

Vùng Tân Châu vì thế là nơi bốn cộng đồng sống cạnh nhau: Kinh, Hoa, Khmer và Chăm — với bốn quy tắc ăn khác nhau. Và như đã nói nhiều lần: món chay thuần thực vật là mẫu số chung duy nhất không loại ai.

Hỏi đáp nhanh

Lãnh Mỹ A nhuộm bằng gì?

Bằng nước trái mặc nưa — quả nhỏ màu xanh, giã nát vắt lấy nước. Nước ban đầu màu vàng nhạt, khi nhúng vải rồi phơi nắng thì gặp không khí chuyển dần sang đen.

Phải nhúng bao nhiêu lần?

Hàng trăm lượt nhúng - vắt - phơi, trong nhiều tuần tới vài tháng, và cần hàng chục ký quả mặc nưa cho một tấm lãnh. Sau đó còn đập vải bằng chày gỗ cho mặt vải mịn và bóng.

Nhuộm mặc nưa khác nhuộm chàm thế nào?

Chàm dùng lá và phải nuôi vại lên men, nhúng hàng chục lần, ra màu xanh chàm. Mặc nưa dùng nước quả tươi không cần lên men, nhúng hàng trăm lần, ra màu đen bóng. Cả hai đều là màu thực vật và đều cần thời gian, không có cách rút ngắn.

Vì sao nghề lãnh Mỹ A mai một?

Quá tốn công, phụ thuộc thời tiết vì mưa là hỏng cả đợt, nguồn mặc nưa giảm do cây bị chặt bỏ, cạnh tranh với vải công nghiệp, và lớp trẻ không theo nghề.

Người ăn chay có dùng lãnh Mỹ A không?

Phần nhuộm hoàn toàn thực vật nhưng phần sợi là tơ tằm, mà làm tơ phải luộc kén khi nhộng còn sống. Người thuần chay không dùng lụa; với các nhóm khác thì tuỳ nguyên tắc mình giữ.

Vùng Tân Châu có mấy cộng đồng?

Bốn — Kinh, Hoa, Khmer và Chăm, với bốn quy tắc ăn khác nhau. Món chay thuần thực vật là mẫu số chung duy nhất không loại ai.