Ăn chay ở Ngã Năm: chợ nổi họp lúc ba giờ sáng và chuyện nó đang mất dần

Ngã Năm là thị xã phía tây Sóc Trăng, đặt tên theo chỗ năm con kênh gặp nhau: đi Vĩnh Quới, Long Mỹ, Thạnh Trị, Phụng Hiệp và Phú Lộc. Ở đúng cái ngã ấy có một trong những chợ nổi còn sống của miền Tây.

Chợ họp lúc ba giờ sáng

Chợ nổi Ngã Năm bắt đầu rất sớm — khoảng 3 giờ sáng — và tan trước khi trời nắng gắt.

Lý do rất thực tế, không có gì lãng mạn:

• Rau củ trái cây héo dưới nắng — bán sớm thì hàng còn tươi
• Người mua sỉ phải kịp đưa hàng về chợ lẻ mở lúc 5-6 giờ
• Chèo ghe lúc mát dễ hơn chèo lúc nắng
• Nước lớn nước ròng — ghe lớn phải canh con nước

Đây lại là một hình thái của thứ mà loạt bài này đã theo suốt: những người làm việc ngoài khung giờ thông thường. Tiểu thương chợ nổi dậy lúc 2 giờ, ăn sáng lúc 4 giờ — nếu có gì để ăn.

Cây bẹo — cách rao hàng không cần tiếng

Trên mỗi ghe có một cây sào cắm thẳng, treo mẫu hàng đang bán: treo bắp cải là bán bắp cải, treo khóm là bán khóm. Gọi là cây bẹo.

Cách này giải một bài toán cụ thể: trên sông, ghe cách nhau xa và tiếng động cơ át hết lời rao. Nhìn cây bẹo thì biết từ xa, khỏi phải chèo lại hỏi.

Có mấy quy ước phụ mà người quen chợ đều biết: treo lá dừa nghĩa là bán chính chiếc ghe; treo quần áo thì không phải bán quần áo, mà là ghe đó có người ở, đang phơi đồ.

Đây là một hệ ký hiệu tự phát, không ai dạy, không ai chép thành sách — và nó là thứ sẽ mất cùng lúc với chợ nổi.

Vì sao chợ nổi thu nhỏ dần

Chợ nổi miền Tây đang nhỏ lại, đây là chuyện đo được chứ không phải cảm giác. Cái Răng, Phụng Hiệp, Ngã Năm, Phong Điền đều ít ghe hơn trước.

Lý do không phải vì người ta hết thích. Lý do là đường bộ:

• Đường tới tận ấp — xe máy, xe tải nhỏ chở hàng nhanh hơn ghe
• Cầu thay phà — không còn phải vòng theo sông
• Chợ đầu mối trên bờ — có kho lạnh, có mái che, làm được cả ngày
• Thương lái tới tận vườn — nông dân không cần chở hàng đi đâu nữa

Nói cách khác: chợ nổi mất vì vấn đề mà nó sinh ra để giải quyết đã được giải bằng cách khác.

Đây là cùng một cơ chế đã làm mất nghề gạch Chăm ở bài Duy Xuyên, làm mất nghề dệt Mã Châu, làm mất lối sống trên bè ở bài Năm Căn. Loạt bài này đã nói ở bài Duy Xuyên rằng nghề nào không có người làm tiếp thì mất; ở đây thì lý do rõ hơn: không phải người ta bỏ nghề, mà là nghề hết việc.

Và cái giữ lại được không giống cái đã có

Phần lớn chợ nổi còn lại hiện sống một phần bằng du lịch. Điều này giữ được cảnh, nhưng nó là một thứ khác với chợ thật: chợ thật là nơi hàng đổi chủ, chợ du lịch là nơi khách chụp ảnh.

Nói vậy không phải để chê. Nhiều nghề chỉ sống được nhờ du lịch, và đó vẫn hơn là mất hẳn. Nhưng nên gọi đúng tên: bảo tồn hình thức không giống với giữ được chức năng.

Ngã Năm may hơn phần lớn chỗ khác ở chỗ nó vẫn còn là chợ thật — vì nằm xa tuyến du lịch chính, nên phần lớn ghe ở đây vẫn tới để bán hàng chứ không để cho khách xem.

Ba dân tộc, ba nếp ăn

Sóc Trăng là tỉnh của ba cộng đồng: Kinh, Khmer, Hoa. Bài Sóc Trăng và bài Vĩnh Châu đã nói kỹ, ở đây nhắc phần liên quan tới chay:

• Khmer theo Nam tông — sư khất thực, nhận gì ăn nấy, không ăn chay trường (đã giải thích ở bài Trà Vinh: đây là giới không chọn, không phải giới không sát sinh)
• Hoa theo Bắc tông — ăn chay trường, chay kỳ, nhiều món chay chế biến
• Kinh — chủ yếu Bắc tông, giữ chay kỳ mùng một rằm

Ba lối cùng tồn tại trong một tỉnh, và trong nhiều gia đình thì trộn cả ba — đây là điều loạt bài đã nhắc ở bài Trà Vinh và bài Bạc Liêu.

Món chay ở Ngã Năm

• Bún nước lèo chay — món đặc trưng Sóc Trăng. Bản mặn dùng mắm bò hóc; bản chay thay bằng nấm, sả, ngải bún, chao. Phải hỏi rõ vì mắm bò hóc là linh hồn của bản gốc.
• Bánh cống chay, bánh xèo chay
• Cơm chay ở thị xã và gần chùa
• Canh chua chay bần, đậu hũ kho
• Bánh pía — đặc sản Sóc Trăng, có loại chay có loại có trứng muối, đọc kỹ nhãn
• Bún nước lèo mặn, bánh cống, lạp xưởng — không chay

Ngải bún đáng nói riêng: đây là loại củ gần giống riềng, mùi rất đặc trưng, gần như bắt buộc trong bún nước lèo. Nó hoàn toàn là thực vật, nên bản chay giữ được đúng mùi vùng — khác với nhiều món chuyển thể khác bị mất bản sắc.

Chợ sớm và bài toán giờ

Nói lại điều mở đầu: chợ Ngã Năm họp lúc 3 giờ sáng.

Cả một lớp người ở đây — tiểu thương, người chèo ghe, người bốc vác, người bán hàng rong trên ghe — sống theo nhịp ấy quanh năm. Bữa chính của họ rơi vào khung 3-6 giờ.

Ở Sóc Trăng, nơi mà cộng đồng Phật tử đông và chay kỳ là chuyện phổ biến, thì điều này có nghĩa cụ thể: ngày mùng một, người đi chợ nổi hoặc phải mang cơm theo, hoặc bỏ bữa.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao chợ nổi họp lúc 3 giờ sáng?

Rau củ trái cây héo dưới nắng nên bán sớm hàng còn tươi; người mua sỉ phải kịp đưa hàng về chợ lẻ mở lúc 5-6 giờ; chèo ghe lúc mát dễ hơn; và ghe lớn phải canh con nước lớn nước ròng.

Cây bẹo là gì?

Cây sào cắm thẳng trên ghe, treo mẫu hàng đang bán — treo bắp cải là bán bắp cải. Vì trên sông ghe cách nhau xa và tiếng động cơ át lời rao, nhìn cây bẹo thì biết từ xa.

Treo lá dừa hay treo quần áo nghĩa là gì?

Treo lá dừa nghĩa là bán chính chiếc ghe. Treo quần áo thì không phải bán quần áo, mà là ghe đó có người ở đang phơi đồ.

Vì sao chợ nổi miền Tây thu nhỏ dần?

Vì đường bộ: đường tới tận ấp, cầu thay phà, chợ đầu mối trên bờ có kho lạnh làm cả ngày, thương lái tới tận vườn. Chợ nổi mất vì vấn đề nó sinh ra để giải quyết đã được giải bằng cách khác.

Chợ nổi du lịch có giống chợ nổi thật không?

Không. Chợ thật là nơi hàng đổi chủ, chợ du lịch là nơi khách chụp ảnh. Bảo tồn hình thức không giống với giữ được chức năng — dù vậy vẫn hơn mất hẳn.

Bún nước lèo chay khác bản gốc thế nào?

Bản mặn dùng mắm bò hóc, bản chay thay bằng nấm, sả, ngải bún và chao. Ngải bún là củ gần giống riềng, hoàn toàn thực vật, nên bản chay vẫn giữ đúng mùi vùng.