Ăn chay ở Lai Châu: bài thuốc tắm của người Dao gồm cả trăm loại lá

Lai Châu là tỉnh vùng cao cực tây bắc, giáp Trung Quốc, địa hình chia cắt mạnh với nhiều đỉnh trên hai nghìn mét: Pu Ta Leng, Bạch Mộc Lương Tử, Pu Si Lung.

Ở đây sinh sống nhiều dân tộc: Thái, Mông, Dao, Hà Nhì, Lự, La Hủ, Mảng, Cống. Và một trong những thứ đáng chú ý nhất của vùng này là tri thức về cây cỏ của người Dao.

Thuốc tắm người Dao

Bài thuốc tắm của người Dao đỏ là một trong những tri thức bản địa nổi tiếng nhất Việt Nam.

Cách làm: hái nhiều loại lá, thân, rễ cây rừng, cho vào chảo lớn đun sôi kỹ nhiều giờ, rồi pha vào thùng gỗ để ngâm mình.

Con số đáng chú ý

Một bài thuốc tắm đầy đủ có thể gồm từ vài chục tới hơn một trăm loại cây, tuỳ mục đích và tuỳ người bốc thuốc.

Mỗi loại có vai trò riêng: loại làm ấm, loại giảm đau, loại kháng khuẩn, loại thông kinh lạc, loại tạo mùi. Và quan trọng hơn — các vị phải hợp nhau, không phải cứ nhiều là tốt.

Bài thuốc thay đổi theo đối tượng:

• Phụ nữ sau sinh — bài nổi tiếng nhất; người Dao có tục tắm thuốc sau sinh, và phụ nữ Dao thường lao động lại rất sớm
• Người đau nhức xương khớp
• Người mệt mỏi sau lao động nặng
• Trẻ nhỏ — bài nhẹ hơn

Vì sao đây là kho tri thức thật

Biết hơn một trăm loại cây — nhận mặt được, biết mùa nào hái, hái phần nào, phối với nhau ra sao — là khối kiến thức tích luỹ qua rất nhiều đời.

Nó được truyền miệng, thường từ mẹ sang con gái, và không có sách.

Đó cũng là chỗ dễ tổn thương nhất: người biết nhiều nhất thường là người già; rừng thì thu hẹp nên nhiều cây khó tìm; và lớp trẻ đi làm xa.

Loạt bài này đã gặp cùng vấn đề ở gỏi lá Kon Tum — món dùng ba bốn chục loại lá, và tri thức về việc lá nào ăn được, lá nào kỵ cũng đang mai một theo cùng một cách.

Nối với chuyện ăn chay

Ba điểm đáng rút ra:

1. Người sống gần rừng biết ăn thực vật giỏi hơn ta tưởng

Hình dung "dân tộc thiểu số ăn nhiều thịt thú rừng" là hình dung lệch. Thực tế, phần lớn khẩu phần hằng ngày của các cộng đồng vùng cao là tinh bột và rau — ngô, sắn, gạo, rau rừng, măng. Thịt là món của lễ và của khách.

Bài Hoà Bình đã nói điều tương tự từ góc khảo cổ: con người ăn gì kiếm được, và thứ kiếm được nhiều nhất luôn là thực vật.

2. Ranh giới giữa rau và thuốc rất mờ

Rất nhiều thứ trên mâm cơm Việt vốn là cây thuốc, đã nói ở bài Trảng Bàng: diếp cá, tía tô, kinh giới, húng chanh, lá lốt, ngải cứu, rau má.

Người Dao dùng lá để tắm; người Kinh dùng lá để ăn kèm; người Tày dùng lá ngải làm bánh. Cùng một kho cây, ba cách dùng.

3. Muốn giữ tri thức thì phải giữ rừng

Đây là điều đã nói ở bài Quảng Nam với sâm Ngọc Linh, và nó đúng ở đây theo cách trực tiếp hơn: bài thuốc trăm vị chỉ tồn tại nếu còn đủ trăm loại cây để hái.

Mất rừng thì bài thuốc teo lại dần — không phải vì người ta quên, mà vì không còn nguyên liệu.

Chè cổ thụ Lai Châu

Lai Châu có những vùng chè shan tuyết cổ thụ ở Tam Đường, Mường Tè, Sìn Hồ — cây to, thân xù xì, tuổi hàng trăm năm, mọc trên độ cao lớn.

Loạt bài đã gặp chè cổ thụ ở Suối Giàng (Yên Bái), Tà Xùa (Sơn La), Tủa Chùa (Điện Biên), Hà Giang. Đây là một tài nguyên rất riêng của Tây Bắc: chè hái từ cây rừng, không phải chè đồi trồng theo hàng.

Trà là thức uống chay tuyệt đối, và như đã nói ở bài Thái Nguyên: trà gắn với thiền vì nó giúp tỉnh táo khi toạ thiền, và vì pha trà là một bài tập chú tâm.

Cao nguyên Sìn Hồ

Sìn Hồ là cao nguyên ở độ cao khoảng 1.500 mét, khí hậu mát quanh năm, được gọi là "Sa Pa thứ hai" của Lai Châu.

Đây là vùng trồng dược liệu: đương quy, atisô, tam thất, đỗ trọng — cùng rau ôn đới như các vùng cao khác đã nói ở bài Sa Pa, Mộc Châu, Tam Đảo.

Chợ phiên Sìn Hồ họp chủ nhật, là nơi bán lá thuốc, rau rừng, và đồ thổ cẩm.

Món chay vùng cao Lai Châu

• Rau đồ, măng đồ — hấp chõ, chấm muối hạt dổi; cách nấu đã nói ở bài Sơn La
• Rau rừng — rau dớn, rau bò khai, đọt mây, lá lốt rừng
• Măng đắng, măng sặt, măng nứa
• Cơm lam, xôi nếp — chấm muối vừng
• Nấm hương, mộc nhĩ rừng
• Chè cổ thụ, mật ong rừng — mật ong thì người thuần chay không dùng
• Thịt trâu gác bếp, cá suối nướng, lam nhọ — không chay

Chỗ cần hỏi

Giống mọi vùng cao đã nói trong loạt bài — Hà Giang, Lạng Sơn, Sơn La:

• Mỡ lợn — xào rau bằng mỡ là mặc định
• Nước canh — thường ninh xương từ sáng
• Chẩm chéo, muối chấm — có nơi pha mắm hoặc mì chính
• Măng chua — có nơi muối chung với thịt

Câu hỏi hiệu quả nhất vẫn là: "Cho tôi cơm rau, không thịt không cá, rau xào bằng dầu, không chan nước canh xương".

Đường xa và ít quán

Lai Châu là một trong những tỉnh xa và khó đi nhất. Từ Hà Nội lên hơn 400 km đường đèo, và trong tỉnh thì các huyện cách nhau rất xa qua những cung đường như đèo Ô Quy Hồ — một trong tứ đại đỉnh đèo, dài gần 50 km nối Lai Châu với Sa Pa.

Trên những cung này, quán rất thưa. Người ăn chay đi Lai Châu nên chuẩn bị đồ mang theo cho ít nhất hai bữa — nguyên tắc đã nói ở bài Đồng Văn, vì lịch trình vùng cao hay lệch do mưa, sạt đường, xe hỏng.

Hỏi đáp nhanh

Thuốc tắm người Dao gồm bao nhiêu loại cây?

Một bài đầy đủ có thể gồm từ vài chục tới hơn một trăm loại lá, thân, rễ cây rừng, tuỳ mục đích và người bốc thuốc. Mỗi loại có vai trò riêng và các vị phải hợp nhau, không phải cứ nhiều là tốt.

Bài thuốc tắm dùng cho ai?

Nổi tiếng nhất là bài cho phụ nữ sau sinh; ngoài ra có bài cho người đau nhức xương khớp, người mệt sau lao động nặng, và bài nhẹ hơn cho trẻ nhỏ.

Vì sao tri thức này dễ mai một?

Vì được truyền miệng, thường từ mẹ sang con gái, không có sách. Người biết nhiều nhất là người già, rừng thu hẹp nên nhiều cây khó tìm, và lớp trẻ đi làm xa.

Người vùng cao có ăn nhiều thịt thú rừng không?

Đây là hình dung lệch. Phần lớn khẩu phần hằng ngày là tinh bột và rau — ngô, sắn, gạo, rau rừng, măng. Thịt là món của lễ và của khách.

Muốn giữ bài thuốc thì phải làm gì?

Giữ rừng. Bài thuốc trăm vị chỉ tồn tại nếu còn đủ trăm loại cây để hái — mất rừng thì bài thuốc teo lại dần, không phải vì người ta quên mà vì không còn nguyên liệu.

Đi Lai Châu nên chuẩn bị gì?

Đồ ăn mang theo cho ít nhất hai bữa, vì quán rất thưa trên các cung đèo như Ô Quy Hồ dài gần 50 km, và lịch trình vùng cao hay lệch do mưa, sạt đường, xe hỏng.