Ăn chay ở Hoàng Mai: miền Bắc thờ bốn người đàn bà, miền Nam thờ con cá

Hoàng Mai là thị xã cực bắc Nghệ An, giáp Thanh Hoá, nơi có đền Cờn ở cửa Cờn — được dân gian xếp đứng đầu trong bốn ngôi đền thiêng nhất xứ Nghệ: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng".

Hai miền, hai vị thần biển

Loạt bài đã kể tục thờ cá Ông ở khắp duyên hải từ Đà Nẵng trở vào — Vũng Tàu, Lý Sơn, Phan Thiết, Hoài Nhơn, Sông Đốc. Và ở bài Hoài Nhơn đã nêu cái cốt lõi: ngư dân không ăn thứ đã cứu mình.

Nhưng ở miền Bắc thì tục ấy gần như không có. Ngư dân Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cầu an trên biển bằng cách khác: họ thờ thần nữ.

Tứ vị Thánh Nương

Đền Cờn thờ Tứ vị Thánh Nương — bốn vị nữ thần được coi là hộ mệnh của người đi biển. Theo truyền thuyết lưu truyền, các bà là hoàng hậu và công chúa một triều đại phương Bắc, chạy nạn ra biển rồi tuẫn tiết, thi thể dạt vào cửa Cờn, dân lập đền thờ.

Từ đền Cờn, tín ngưỡng này lan dọc bờ biển Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, và có hàng trăm nơi thờ.

Hai cách trả lời cùng một nỗi sợ

Đặt cạnh nhau thì thấy rõ:

• Miền Nam — thờ cá Ông: một sinh vật có thật, từng được thấy đẩy thuyền, cứu người. Quan hệ dựa trên chuyện đã xảy ra.
• Miền Bắc — thờ Tứ vị Thánh Nương: những người chết oan ngoài biển, được tin là thấu hiểu nỗi sợ ấy vì chính họ đã trải qua. Quan hệ dựa trên sự đồng cảm.

Cái sau nối với một mô-típ mà loạt bài đã gặp ở bài Côn Đảo và bài Long Điền: người Việt hay thờ người chết oan, nhất là phụ nữ chết trẻ — cô Sáu ở Côn Đảo, cô ở Dinh Cô Long Hải, Bà Chúa Xứ ở Núi Sam.

Cơ chế thì giống nhau: người chịu oan được coi là hiểu nỗi khổ hơn ai hết, nên cầu tới họ thì được nghe.

Và điều này nói gì về chuyện ăn

Một hệ quả rất cụ thể: thờ cá Ông thì sinh ra một điều kiêng — không đụng tới loài đó. Thờ thần nữ thì không sinh ra điều kiêng nào về thức ăn.

Nên ở làng chài miền Nam có một ranh giới ăn uống có thật, còn ở làng chài miền Bắc thì không.

Đây là một minh hoạ gọn cho nguyên tắc mà loạt bài đã lập ở bài Kim Sơn và nhắc lại ở Bỉm Sơn, Tam Đảo: muốn hiểu một điều kiêng thì phải hỏi nó kiêng vì cái gì. Cùng một hoàn cảnh sống, hai niềm tin khác nhau, hai kết quả khác nhau trên mâm cơm.

Biển Quỳnh và nghề muối

Vùng Hoàng Mai - Quỳnh Lưu có bờ biển dài, gọi chung là biển Quỳnh, và có nghề làm muối lâu đời cùng nghề nước mắm.

Bài Bạc Liêu đã nói kỹ về nghề muối. Ở đây nhắc lại một điều đáng nhớ: muối là gia vị chay tuyệt đối — thứ duy nhất trong bếp mà không ai phải hỏi.

Nghề muối miền Bắc khác miền Nam ở chỗ nắng ít hơn và mùa ngắn hơn, nên diêm dân chỉ làm được vào mấy tháng hè. Lại là một nghề mùa vụ, như đã bàn ở bài Cửa Lò: làm mấy tháng, ăn cả năm.

Món chay ở Hoàng Mai và xứ Nghệ

• Cơm chay — quanh chùa; mùa lễ đền Cờn (tháng Giêng) thì nhiều
• Nhút — xơ mít non muối chua, đặc sản Thanh Chương cùng tỉnh (bài Cửa Lò đã nói); chay nếu muối không pha mắm
• Tương Nam Đàn — chay, và là nguồn umami chính
• Đậu phụ — trục chính của bữa chay Bắc Trung Bộ
• Canh rau, dưa muối, cà muối
• Bánh mướt — chấm tương thì chay
• Bánh mì chay — dọc quốc lộ 1
• Cá, mực, cháo lươn, súp lươn — đặc sản, không chay

Câu ca "Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn" đã nhắc ở bài Cửa Lò, và đáng nhắc lại ở đây vì nó gói đúng hai món chay của cả một vùng: một món muối chua, một món lên men — đúng bộ khung mà bài Ayun Pa và bài Đông Triều đã dựng.

Cửa biển và khung giờ

Hoàng Mai nằm trên quốc lộ 1, chặng Thanh Hoá - Vinh, và có cảng cá Quỳnh Phương.

Cảng cá thì làm việc theo nhịp tàu, như bài Hoài Nhơn và bài Sông Đốc đã mô tả — tàu về lúc nào thì bốc hàng lúc đó. Quốc lộ 1 thì xe Bắc Nam chạy suốt đêm.

Hai nhịp, cùng một khoảng trống. Sau 209 bài thì câu này không cần nói dài nữa.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Đền Cờn thờ ai?

Tứ vị Thánh Nương — bốn vị nữ thần được coi là hộ mệnh của người đi biển. Theo truyền thuyết, các bà chạy nạn ra biển rồi tuẫn tiết, thi thể dạt vào cửa Cờn, dân lập đền thờ.

Vì sao hai miền thờ thần biển khác nhau?

Miền Nam thờ cá Ông — một sinh vật có thật từng được thấy cứu người, quan hệ dựa trên chuyện đã xảy ra. Miền Bắc thờ Tứ vị Thánh Nương — những người chết oan ngoài biển, được tin là thấu hiểu nỗi sợ ấy vì chính họ đã trải qua.

Điều đó ảnh hưởng gì tới bữa ăn?

Thờ cá Ông thì sinh ra một điều kiêng — không đụng tới loài đó. Thờ thần nữ thì không sinh ra điều kiêng nào về thức ăn. Cùng hoàn cảnh sống, hai niềm tin, hai kết quả trên mâm cơm.

Vì sao người Việt hay thờ người chết oan?

Vì người chịu oan được coi là hiểu nỗi khổ hơn ai hết, nên cầu tới họ thì được nghe — cùng cơ chế với cô Sáu Côn Đảo, Dinh Cô Long Hải, Bà Chúa Xứ Núi Sam.

Nghề muối miền Bắc khác miền Nam thế nào?

Nắng ít hơn và mùa ngắn hơn nên diêm dân chỉ làm được vào mấy tháng hè — lại là một nghề mùa vụ, làm mấy tháng ăn cả năm.

Hai món chay tiêu biểu của xứ Nghệ là gì?

Nhút Thanh Chương (xơ mít non muối chua) và tương Nam Đàn — một món muối chua, một món lên men, đúng bộ khung bảo quản truyền thống.