Ăn chay ở Hoà Bình: tên một tỉnh Việt Nam đi vào sách khảo cổ thế giới

Hoà Bình nằm ngay cửa ngõ Tây Bắc, cách Hà Nội khoảng 70 km. Tỉnh này có một điều mà rất ít địa phương trên thế giới có: tên của nó là một thuật ngữ khoa học quốc tế.

Hoabinhian — văn hoá Hoà Bình

Năm 1927, nữ khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani khai quật một loạt hang động ở Hoà Bình và tìm thấy những bộ công cụ đá có đặc điểm rất riêng.

Bà đặt tên cho nền văn hoá đó là "Hoabinhien" — tiếng Anh là Hoabinhian. Từ đó tới nay, giới khảo cổ khắp thế giới dùng chữ này để gọi cả một giai đoạn tiền sử ở Đông Nam Á, kéo dài khoảng từ 18.000 tới 7.000 năm trước.

Dấu vết văn hoá Hoà Bình được tìm thấy không chỉ ở Việt Nam mà cả ở Lào, Thái Lan, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Myanmar và nam Trung Quốc.

Họ sống thế nào

Cư dân văn hoá Hoà Bình sống trong hang động và mái đá, dùng công cụ làm từ đá cuội ghè một mặt — kỹ thuật đặc trưng khiến bộ công cụ này được nhận ra ngay.

Họ săn bắt và hái lượm. Và đây là chỗ đáng chú ý với chủ đề của loạt bài này.

Phần lớn thức ăn của người tiền sử là thực vật

Hình dung phổ biến về người tiền sử là những người săn thú lớn. Thực tế thì khác nhiều.

Trong các di chỉ văn hoá Hoà Bình, thứ tìm được nhiều là:

• Vỏ ốc núi, ốc suối — chất thành tầng dày trong hang
• Hạt, quả, củ — dấu tích thực vật
• Xương thú nhỏ — không phải thú lớn

Lý do rất thực tế: săn thú lớn là việc khó, nguy hiểm và không chắc thành công. Còn hái quả, đào củ, bắt ốc thì ngày nào cũng làm được, ai cũng làm được, và đủ nuôi sống.

Ở các nhóm hái lượm còn tồn tại tới thời hiện đại, tỉ lệ thức ăn thực vật thường chiếm phần lớn khẩu phần. Thịt là thứ thỉnh thoảng mới có, và khi có thì cả nhóm cùng ăn.

Một điều nữa: văn hoá Hoà Bình có những dấu hiệu sớm về việc con người bắt đầu quan tâm tới cây trồng — tiền đề của nông nghiệp.

Điều này nói gì

Nó gỡ một lập luận hay được dùng để phản đối ăn chay: "con người vốn ăn thịt từ thời tiền sử".

Thực tế chính xác hơn là: con người vốn ăn gì kiếm được, và thứ kiếm được nhiều nhất là thực vật. Bữa ăn nhiều thịt mỗi ngày là hiện tượng rất mới trong lịch sử loài người — nó đòi hỏi chăn nuôi công nghiệp, tủ lạnh và vận chuyển.

Loạt bài này đã nói ý tương tự ở bài Sa Đéc, từ hướng khác: mâm cơm Việt truyền thống là cơm, canh, rau, một đĩa mặn nhỏ. Ở đây thì thấy nó từ xa hơn — mười tám nghìn năm trước.

Người Mường và sử thi Đẻ đất đẻ nước

Hoà Bình là địa bàn chính của người Mường — dân tộc có quan hệ gần gũi nhất với người Kinh về ngôn ngữ và nguồn gốc.

Bốn vùng Mường lớn được dân gian xếp hạng: "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" — Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong), Mường Động (Kim Bôi).

Đẻ đất đẻ nước

"Đẻ đất đẻ nước" là sử thi của người Mường, thuộc hệ thống Mo Mường — những áng mo do thầy mo đọc trong tang lễ và nghi lễ.

Sử thi kể chuyện hình thành trời đất, cây cối, loài người, và sự ra đời của các mường. Nó dài hàng vạn câu, truyền miệng qua nhiều đời.

Trong đó có một hình ảnh trung tâm: cây si — cây khổng lồ mọc lên từ đất, đổ xuống và từ thân cây sinh ra các mường, các dòng họ.

Mo Mường là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và đang được làm hồ sơ trình UNESCO.

Món ăn vùng Mường

• Cơm lam — gạo nếp cho vào ống nứa non, nướng trên than; chay hoàn toàn, ăn với muối vừng
• Rau đồ, măng đồ — rau và măng hấp trong chõ gỗ, chấm muối hạt dổi; đây là món chay đặc trưng nhất của bếp Mường
• Hạt dổi — gia vị đặc sản, nướng lên rồi giã với muối; mùi rất riêng, làm được món chay đậm đà mà không cần hành tỏi
• Măng chua, măng khô
• Cam Cao Phong — đặc sản có chỉ dẫn địa lý
• Rượu cần — ủ từ gạo và men lá; chay về nguyên liệu, người giữ giới kiêng rượu
• Thịt lợn muối chua, cá nướng đồ — không chay

Muối hạt dổi đáng nhắc riêng: nó là một trong số ít gia vị Việt Nam tạo được vị mạnh mà không thuộc ngũ vị tân, nên rất hợp bếp chay nhà chùa. Rau đồ chấm muối hạt dổi là món chay ngon mà cực kỳ đơn giản.

Chùa Tiên và hồ Hoà Bình

Quần thể chùa Tiên ở huyện Lạc Thuỷ gồm nhiều hang động và đền chùa, là điểm hành hương lớn của tỉnh, đông nhất vào mùa xuân.

Hồ Hoà Bình — hồ thuỷ điện trên sông Đà, dài khoảng 70 km, nhiều đảo. Đây là một trong những hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam, nay thành điểm du lịch với các bản homestay ven hồ.

Trên hồ có đền Bờ (đền Chúa Thác Bờ), điểm lễ rất đông vào đầu năm, phải đi thuyền mới tới.

Cửa ngõ Tây Bắc

Hoà Bình nằm trên quốc lộ 6 — tuyến đi Sơn La, Điện Biên. Mọi chuyến xe lên Tây Bắc đều qua đây, và thị trấn dọc đường là nơi dừng ăn quen thuộc.

Cũng như đã nói ở bài Mộc Châu và Điện Biên: quãng đường này dài, quán dọc đường làm đồ nhanh cho khách đoàn, và không có thực đơn chay.

Với khách hành hương đi chùa Tiên, đền Bờ — nhóm có tỉ lệ ăn chay cao — thì đây là vấn đề lặp lại mỗi mùa lễ.

Hỏi đáp nhanh

Văn hoá Hoà Bình là gì?

Một nền văn hoá tiền sử kéo dài khoảng 18.000 tới 7.000 năm trước, được nữ khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani đặt tên năm 1927 sau khi khai quật các hang động ở Hoà Bình. Giới khảo cổ thế giới dùng thuật ngữ Hoabinhian, và dấu vết tìm thấy khắp Đông Nam Á.

Người văn hoá Hoà Bình ăn gì?

Trong di chỉ tìm được nhiều vỏ ốc núi ốc suối chất thành tầng dày, hạt quả củ, và xương thú nhỏ chứ không phải thú lớn. Săn thú lớn khó và nguy hiểm, còn hái quả đào củ bắt ốc thì ngày nào cũng làm được.

Con người có "vốn ăn thịt từ thời tiền sử" không?

Chính xác hơn là con người vốn ăn gì kiếm được, và thứ kiếm được nhiều nhất là thực vật. Bữa ăn nhiều thịt mỗi ngày là hiện tượng rất mới — nó đòi hỏi chăn nuôi công nghiệp, tủ lạnh và vận chuyển.

Đẻ đất đẻ nước là gì?

Sử thi của người Mường thuộc hệ thống Mo Mường, do thầy mo đọc trong tang lễ và nghi lễ, dài hàng vạn câu, kể chuyện hình thành trời đất và sự ra đời của các mường. Hình ảnh trung tâm là cây si khổng lồ đổ xuống và sinh ra các dòng họ.

Muối hạt dổi hợp bếp chay ở chỗ nào?

Là một trong số ít gia vị Việt Nam tạo được vị mạnh mà không thuộc ngũ vị tân, nên người kiêng hành tỏi dùng được. Rau đồ chấm muối hạt dổi là món chay ngon mà cực kỳ đơn giản.

Món chay đặc trưng của bếp Mường là gì?

Rau đồ và măng đồ — rau măng hấp trong chõ gỗ, chấm muối hạt dổi. Cùng với cơm lam nướng ống nứa ăn với muối vừng.