Ăn chay ở Duyên Hải: nước mặn đang đi sâu hơn vào đồng bằng mỗi năm

Thị xã Duyên Hải nằm ở cực đông Trà Vinh, nơi sông Hậu đổ ra biển. Đây là vùng nước lợ, ruộng muối, vuông tôm — và là nơi thấy rõ nhất một chuyện đang xảy ra với cả đồng bằng.

Nước mặn đi sâu hơn

Xâm nhập mặn là hiện tượng nước biển theo sông đi ngược vào đất liền trong mùa khô. Điều này vốn có hằng năm, và người dân đồng bằng đã sống chung với nó từ lâu.

Nhưng những năm gần đây, mặn vào sâu hơn, sớm hơn và kéo dài hơn. Có những mùa khô, ranh mặn vào tới hàng chục cây số sâu trong đất liền, tới cả những vùng trước nay chưa từng bị.

Vì sao

Đây là kết quả của nhiều nguyên nhân cộng lại, và không có nguyên nhân nào đơn lẻ:

1. Nước từ thượng nguồn về ít hơn — hệ thống đập thuỷ điện trên dòng chính và các phụ lưu sông Mê Kông giữ lại nước; mùa khô lượng nước đẩy mặn ra giảm
2. Nước biển dâng — mực nước biển tăng dần
3. Đất sụt lún — khai thác nước ngầm quá mức làm nền đất hạ xuống, nhiều nơi lún nhanh hơn cả tốc độ nước biển dâng
4. Thiếu phù sa — đập giữ lại phù sa, nên đồng bằng không được bồi thêm như trước; có nơi bờ biển bị xói lở thay vì bồi ra

Điểm thứ ba đáng chú ý vì nó là thứ có thể tự xử lý được: sụt lún do bơm nước ngầm là vấn đề nội tại, không phụ thuộc nước khác.

Hệ quả với việc trồng trọt

Mặn vào thì lúa chết. Đây là vấn đề trực tiếp với an ninh lương thực, vì đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất Việt Nam.

Người dân đã và đang thích ứng bằng mấy cách:

Mô hình lúa - tôm đáng chú ý vì nó không chống lại mặn mà sống theo nhịp của mặn — cùng cách nghĩ với mô hình tôm - rừng ở bài Năm Căn.

Vì sao chuyện này nằm trong loạt bài về ăn chay

Vì nó chạm vào cái nền của mọi bữa ăn chay: gạo và rau.

Loạt bài đã nói ở bài Sa Đéc rằng nền ẩm thực Việt dựng trên hạt gạo, và ở bài Điện Biên rằng bữa chay đứng hay đổ là ở bát cơm.

Nếu vựa lúa gặp vấn đề thì cái nền ấy lung lay — với cả người ăn chay lẫn người ăn mặn.

Và có một điểm đáng nói thêm

Trong các cuộc bàn về ăn uống và môi trường, người ta hay nói về lượng phát thải của chăn nuôi — và điều đó đúng: chăn nuôi chiếm tỉ lệ đáng kể trong phát thải khí nhà kính toàn cầu, đặc biệt là chăn nuôi bò.

Ăn ít thịt hơn là một cách giảm phần đóng góp cá nhân vào chuyện đó. Đây là lý do khiến nhiều người trẻ chuyển sang ăn chay, như đã nói ở bài Cầu Giấy.

Nhưng cũng cần nói cho sòng phẳng: canh tác lúa nước cũng phát thải khí mê-tan — do quá trình phân huỷ hữu cơ trong ruộng ngập nước. Đồng bằng sông Cửu Long không nằm ngoài chuyện đó.

Có các kỹ thuật giảm phát thải trong trồng lúa — tưới ngập khô xen kẽ, giảm phân đạm, xử lý rơm rạ thay vì đốt — và Việt Nam đang triển khai ở quy mô lớn.

Điều này không làm giảm ý nghĩa của việc ăn chay. Nó chỉ nhắc lại điều đã nói ở bài Cần Giờ: đừng dừng ở đĩa thức ăn, và đừng nghĩ một lựa chọn cá nhân là đủ để giải quyết một vấn đề hệ thống.

Điện gió ven biển

Duyên Hải và vùng ven biển Trà Vinh, Bạc Liêu, Sóc Trăng nay có nhiều trụ điện gió dựng trên bãi bồi và vuông tôm.

Vùng này hợp vì gió biển đều và mạnh, và vì đất bãi bồi không trồng trọt được nhiều.

Cần nói cân bằng: điện gió là nguồn năng lượng ít phát thải, nhưng việc dựng trụ trên vùng ven biển cũng có tác động — tới chim di cư, tới bãi bồi, tới nghề cá ven bờ. Đây là loại đánh đổi giống như đã nói ở bài Kiên Lương về núi đá vôi và xi măng: không có lựa chọn nào hoàn toàn không tốn gì.

Cộng đồng Khmer Trà Vinh

Trà Vinh có tỉ lệ người Khmer rất cao, khoảng một phần ba dân số — cùng với Sóc Trăng là hai tỉnh Khmer đông nhất.

Tỉnh có hàng trăm chùa Khmer Nam tông, trong đó nổi tiếng nhất là chùa Âng — một trong những chùa Khmer cổ nhất, nằm cạnh ao Bà Om.

Ao Bà Om là thắng cảnh đặc trưng: hồ nước vuông giữa rừng cây cổ thụ, với những gốc cây rễ trồi lên khỏi mặt đất thành hình thù kỳ lạ do đất bị xói mòn quanh gốc qua hàng trăm năm.

Về ăn uống, nhắc lại điều đã nói kỹ ở bài Tịnh Biên: sư Khmer Nam tông khất thực và không ăn chay trường, khác hẳn chùa Việt Bắc tông. Và prahok — mắm bò hóc — là gia vị nền của bếp Khmer, có trong cả món rau.

Món chay và chỗ cần hỏi

• Dừa sáp Cầu Kè — đặc sản trứ danh của Trà Vinh; loại dừa có cơm dày, dẻo như sáp, ăn bằng muỗng; chay hoàn toàn
• Bánh tét Trà Cuôn — bánh tét nổi tiếng; nhân đậu xanh không thịt thì chay, phải hỏi
• Chù ụ, tôm, cua biển, bún nước lèo — đặc sản, không chay
• Trái cây, rau vườn
• Prahok, mắm — phải hỏi riêng

Dừa sáp đáng nhắc: đây là đột biến tự nhiên hiếm, chỉ một tỉ lệ nhỏ trái trên buồng là dừa sáp, và giá cao hơn dừa thường nhiều lần. Ăn tươi, làm sinh tố, làm kem — và hoàn toàn thực vật.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Xâm nhập mặn là gì?

Nước biển theo sông đi ngược vào đất liền trong mùa khô. Vốn có hằng năm nhưng gần đây vào sâu hơn, sớm hơn và kéo dài hơn, có mùa tới hàng chục cây số sâu trong đất liền.

Nguyên nhân là gì?

Nhiều nguyên nhân cộng lại: nước từ thượng nguồn về ít hơn do các đập trên sông Mê Kông; nước biển dâng; đất sụt lún do khai thác nước ngầm quá mức; và thiếu phù sa do đập giữ lại.

Nguyên nhân nào tự xử lý được?

Sụt lún do bơm nước ngầm — đây là vấn đề nội tại, không phụ thuộc nước khác. Nhiều nơi lún nhanh hơn cả tốc độ nước biển dâng.

Người dân thích ứng thế nào?

Đổi lịch mùa vụ, dùng giống chịu mặn, mô hình lúa - tôm (mùa mưa trồng lúa, mùa khô nuôi tôm trên chính ruộng đó), chuyển sang cây chịu mặn, và trữ nước ngọt mùa mưa.

Trồng lúa có phát thải không?

Có — canh tác lúa nước phát thải khí mê-tan do phân huỷ hữu cơ trong ruộng ngập. Có các kỹ thuật giảm như tưới ngập khô xen kẽ, giảm phân đạm, xử lý rơm rạ thay vì đốt.

Dừa sáp là gì?

Đột biến tự nhiên hiếm, chỉ một tỉ lệ nhỏ trái trên buồng là dừa sáp — cơm dày, dẻo như sáp, ăn bằng muỗng. Đặc sản Cầu Kè, Trà Vinh, chay hoàn toàn.