Ăn chay ở Đồng Văn: xoay xở thế nào ở thị trấn chỉ có chợ mỗi tuần một lần

Thị trấn Đồng Văn nằm giữa cao nguyên đá, ở độ cao trên 1.000 mét. Đây là trung tâm của huyện Đồng Văn và là điểm dừng chính trên cung đường Hà Giang.

Bài này không nói về triết lý ăn chay. Nó nói về một chuyện rất cụ thể: ăn chay ở một thị trấn nhỏ trên núi thì xoay xở thế nào.

Phố cổ Đồng Văn

Khu phố cổ Đồng Văn hình thành từ đầu thế kỷ 20, gồm khoảng bốn chục nếp nhà cổ quanh khoảng sân chợ. Nhà trình tường — tường đất nện dày, mái ngói âm dương, hai tầng. Kiến trúc pha giữa lối người Mông, người Tày và ảnh hưởng Hoa.

Chợ Đồng Văn cũ là dãy nhà đá xây năm 1925-1928, giờ vẫn còn, ban ngày thành chỗ bán hàng, tối thành phố đi bộ và quán cà phê.

Ở khu phố cổ này có quán cà phê Phố Cổ và mấy hàng ăn phục vụ khách du lịch — đây là nơi dễ hỏi đồ chay nhất trong toàn huyện, vì người bán quen tiếp khách nước ngoài.

Chợ phiên chủ nhật — cả tuần chỉ có một lần

Đây là điều quan trọng nhất cần biết. Chợ phiên Đồng Văn họp sáng chủ nhật, từ tờ mờ sáng tới khoảng trưa.

Nghĩa là nếu đến Đồng Văn vào thứ ba, thứ tư, thì nguồn rau tươi của cả thị trấn đã đi qua bốn năm ngày. Hàng quán lúc đó dùng đồ dự trữ: khô, muối, đóng hộp.

Với người ăn chay, chênh lệch này rất rõ: chủ nhật thì thừa lựa chọn, giữa tuần thì thiếu.

Chợ phiên có gì cho người ăn chay

• Rau tươi hái sáng: cải mèo, cải nương, su su, bí đỏ, ngồng cải
• Đậu phụ làm tại chỗ, còn ấm
• Đậu tương, lạc, vừng, ngô
• Măng khô, mộc nhĩ, nấm hương
• Bột tam giác mạch
• Gừng, nghệ, ớt, hạt dổi, mắc khén

Chợ phiên cũng là nơi sinh hoạt: người Mông, Dao, Tày, Lô Lô, Giáy từ các bản xa xuống chơi chợ, uống rượu, gặp nhau. Đi chợ không chỉ để mua.

Tam giác mạch — hoa và hạt

Đồng Văn nổi tiếng với hoa tam giác mạch nở tháng 10 tới tháng 11, phủ hồng cả sườn núi. Nhưng cây này không trồng để ngắm — nó là cây lương thực.

Hạt tam giác mạch xay thành bột, làm bánh tam giác mạch: bột trộn nước, hấp chín rồi nướng trên than, bánh tròn dẹt bằng bàn tay, ăn hơi bùi hơi chát.

Bánh này chay hoàn toàn và bán khắp các điểm dừng chân. Là món ăn vặt tiện nhất cho người ăn chay đi đường ở đây.

Bột tam giác mạch còn dùng nấu cháo, làm bánh, và nấu rượu. Hạt tam giác mạch giàu rutin — chất tốt cho thành mạch — nên gần đây được bán như thực phẩm sức khoẻ.

Dinh Vua Mèo

Dinh thự họ Vương ở Sà Phìn, cách thị trấn Đồng Văn khoảng 15 km, xây từ năm 1919 tới 1928. Chủ nhân là Vương Chính Đức, người được coi là vua Mèo của cao nguyên đá.

Dinh xây theo lối Trung Hoa pha Mông pha Pháp, tường đá, gỗ thông đá, mái ngói âm dương, có hồ chứa nước và kho thuốc phiện — nguồn giàu có của dòng họ lúc đó.

Quanh dinh có hàng quà lưu niệm và vài quán nước. Không có quán chay, nhưng có bánh tam giác mạch, ngô luộc, hạt dẻ.

Đèo Mã Pì Lèng

Từ Đồng Văn đi Mèo Vạc là đèo Mã Pì Lèng — một trong tứ đại đỉnh đèo miền Bắc, dài khoảng 20 km, nhìn xuống hẻm vực sông Nho Quế.

Quãng đèo này không có quán. Ai đi qua giờ trưa mà chưa ăn thì nhịn tới Mèo Vạc. Đây chính là lý do đồ ăn mang theo quan trọng ở vùng này hơn bất cứ đâu.

Ba câu nói với quán cho gọn

Quán ở Đồng Văn phần lớn là hàng cơm bình dân, chủ quán bận, khách đông vào mùa. Nói dài không ai nghe hết. Ba câu này là đủ:

1. "Cho tôi cơm rau, không thịt không cá."
2. "Rau xào bằng dầu, đừng xào mỡ."
3. "Không chan nước canh xương, cho tôi nước lọc."

Câu 2 và 3 mới là hai câu thật sự cần. Chỉ nói câu 1 thì vẫn ra đĩa rau xào mỡ với bát canh xương.

Mang gì lên cao nguyên đá

Kinh nghiệm chung của người ăn chay đi Hà Giang: mang theo đồ đủ cho ít nhất hai bữa, vì lịch trình trên núi hay lệch — mưa, sạt đường, xe hỏng, đèo tắc.

Bánh mì chay, ruốc nấm, muối vừng, lạc rang, hoa quả khô là bộ tiêu chuẩn. Gọn, không hỏng, không cần hâm.

Đây cũng là lý do mô hình bánh mì chay có chỗ ở những thị trấn du lịch kiểu này: khách cần thứ cầm đi được, người địa phương cần bữa sáng nhanh, và cả hai đều không được phục vụ tốt bởi hàng cơm truyền thống.

Hỏi đáp nhanh

Chợ phiên Đồng Văn họp khi nào?

Sáng chủ nhật, từ tờ mờ sáng tới khoảng trưa. Cả tuần chỉ một lần, nên đến giữa tuần thì rau tươi của thị trấn đã đi qua bốn năm ngày và hàng quán dùng đồ dự trữ.

Mua gì ở chợ phiên cho bữa chay?

Rau hái sáng (cải mèo, su su, bí đỏ, ngồng cải), đậu phụ làm tại chỗ còn ấm, đậu tương, lạc, vừng, măng khô, mộc nhĩ, nấm hương, bột tam giác mạch, gừng nghệ ớt hạt dổi mắc khén.

Bánh tam giác mạch có chay không?

Chay hoàn toàn — bột tam giác mạch trộn nước, hấp chín rồi nướng trên than. Bánh tròn dẹt bằng bàn tay, vị hơi bùi hơi chát, bán khắp các điểm dừng chân.

Dinh Vua Mèo ở đâu?

Ở Sà Phìn, cách thị trấn Đồng Văn khoảng 15 km. Dinh thự họ Vương xây từ 1919 tới 1928, chủ nhân là Vương Chính Đức. Kiến trúc pha Trung Hoa, Mông và Pháp, tường đá và gỗ thông đá.

Nói gì với quán để chắc được bữa chay?

Ba câu: "cho tôi cơm rau, không thịt không cá" — "rau xào bằng dầu, đừng xào mỡ" — "không chan nước canh xương, cho tôi nước lọc". Hai câu sau mới là hai câu thật sự cần.

Đi đèo Mã Pì Lèng có quán ăn không?

Không. Quãng đèo dài khoảng 20 km từ Đồng Văn sang Mèo Vạc gần như không có quán, nên đi qua giờ trưa mà chưa ăn thì phải nhịn tới Mèo Vạc.