Ăn chay ở Cần Giuộc: bài văn tế đầu tiên gọi người nông dân là anh hùng

Cần Giuộc là huyện phía đông Long An, giáp Bình Chánh và Nhà Bè của TP.HCM. Đây là vùng rau lớn cung cấp cho Sài Gòn, và là nơi gắn với một tác phẩm văn học đặc biệt: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.

Một bài điếu đổi cách nhìn

Năm 1861, sau trận đánh đồn Tây Dương ở Cần Giuộc, Nguyễn Đình Chiểu viết bài văn tế cho những người đã chết.

Cái làm bài này khác mọi bài văn tế trước đó: người được tế không phải tướng lĩnh, không phải quan, không phải người có tên trong sử. Họ là nông dân.

Và Nguyễn Đình Chiểu nói thẳng điều đó, không tô vẽ. Ông viết rằng họ vốn chỉ quen việc ruộng đồng, chưa từng biết trận mạc; rằng tay họ quen cày quen cấy chứ không quen binh khí; rằng ra trận thì họ cầm những thứ có sẵn trong nhà — ngọn tầm vông, lưỡi dao phay, rơm con cúi.

Đây là một bước ngoặt thật trong văn học Việt Nam: lần đầu người lao động bình thường được đặt vào vị trí nhân vật chính diện, với đầy đủ phẩm giá, mà không cần phải hoá thành ai khác trước đã.

Vì sao một loạt bài về ăn chay lại kể chuyện này

Vì nó là cùng một câu hỏi mà loạt bài này đã đi 184 địa phương để hỏi: ai được coi là đáng kể?

Loạt bài đã đếm rất kỹ một nhóm người: tiểu thương chợ nổi dậy lúc 2 giờ, thợ mỏ ca ba tan lúc 6 giờ sáng, công nhân tăng ca về lúc 22 giờ, tài xế chạy tuyến đêm, người bốc hàng ở chợ đầu mối, người vá lưới ngồi bờ sông, người hái rau lúc chiều tối ở Đơn Dương.

Họ đông. Họ giữ cho cả nước ăn. Và trong suốt loạt bài, cái kết luận lặp đi lặp lại là: không ai bán đồ chay vào giờ họ ăn.

Không phải vì ai ghét bỏ họ. Chỉ vì khi người ta hình dung "khách hàng", họ không hiện ra.

Bài văn tế của Nguyễn Đình Chiểu làm đúng một việc: bắt người đọc nhìn thấy những người vốn không được nhìn. Cách nói thì khác, thời thì khác, nhưng thao tác thì một.

Và người viết nó

Nguyễn Đình Chiểu mù từ khi ngoài hai mươi tuổi. Ông sống bằng nghề dạy học và bốc thuốc, và từ chối hợp tác với chính quyền thực dân tới cuối đời.

Bài Chí Linh đã nói về Chu Văn An và Nguyễn Trãi lui về núi, với cơ chế: người cần ít thì có ít thứ để mất. Nguyễn Đình Chiểu là cùng lối, nhưng ở hoàn cảnh ngặt hơn — ông không lui về núi, ông ở ngay giữa vùng bị chiếm, mù, và vẫn dạy học.

Nghề bốc thuốc của ông cũng đáng nhắc: thuốc Nam dựa gần như hoàn toàn vào cây cỏ — một nghề mà toàn bộ nguyên liệu là thực vật, như nghề cói ở Kim Sơn.

Vùng rau nuôi Sài Gòn

Cần Giuộc là một trong những vùng rau lớn cung cấp cho TP.HCM, cùng với Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh và Đức Hoà.

Khác với Đơn Dương chuyên rau ôn đới (bài đó đã nói), Cần Giuộc trồng rau nhiệt đới ngắn ngày:

• Rau muống, rau dền, mồng tơi, cải xanh, cải ngọt
• Rau thơm — húng, quế, tía tô, ngò, hẹ
• Bầu, bí, mướp, khổ qua, đậu đũa
• Giá đỗ — vùng làm giá lớn

Lợi thế của vùng này là gần: hái chiều, vào chợ đầu mối rạng sáng, lên bàn ăn buổi sáng. Không phải chạy 300 km đường đèo như rau Đà Lạt.

Đây đúng là điều mà bài Đơn Dương khuyên: ưu tiên rau vùng gần khi có thể. Rau nhiệt đới đồng bằng không cần lên cao nguyên mới có.

Và một vấn đề thật của vùng

Cần Giuộc nằm gần cửa sông, chịu ảnh hưởng xâm nhập mặn vào mùa khô — vấn đề đã nói ở bài Duyên Hải và bài Gò Công. Nước mặn lên thì không tưới rau được, và người trồng phải trữ nước ngọt hoặc chuyển mùa vụ.

Cộng với đô thị hoá lấn dần đất nông nghiệp — vùng này giáp TP.HCM nên áp lực rất lớn.

Nói theo mạch đã lập ở Long Xuyên: chuyện đất rau còn hay mất không phải chuyện của riêng nông dân, nó là chuyện của mâm cơm chay.

Món chay ở Cần Giuộc

• Rau các loại — tươi nhất trong bán kính quanh Sài Gòn
• Canh chua chay — me hoặc khóm, bạc hà, đậu bắp, giá
• Đậu hũ kho tộ, kho quẹt chay
• Bún, hủ tiếu chay — hỏi nước dùng
• Bánh tét, bánh ít, xôi
• Cơm chay phần — thị trấn và gần chùa
• Lạp xưởng, cháo lòng, hải sản — không chay

Long An có cộng đồng Phật tử đông và chay kỳ phổ biến, như đã nói ở bài Tân An. Cỗ chay đám giỗ ở đây là chuyện thường.

Cửa ngõ và giờ giấc

Cần Giuộc nằm trên trục từ TP.HCM đi Cần Giuộc - Cần Đước - Gò Công, và gần cảng Hiệp Phước ở Nhà Bè.

Xe tải, xe container, xe chở rau ra vào suốt đêm. Người hái rau làm từ chiều tới tối, người chở rau chạy từ đêm, người bán chợ lẻ dậy 4 giờ.

Cả chuỗi đó — từ luống rau tới tô canh chay — chạy bằng những người làm việc trái giờ. Và không một khâu nào trong chuỗi ấy có chỗ bán đồ chay vào giờ người làm nó ăn.

Đó là điều mà bài văn tế ở đầu bài này nói theo cách của nó: người làm ra mọi thứ thường là người ít được nghĩ tới nhất.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc đặc biệt ở chỗ nào?

Người được tế không phải tướng lĩnh hay quan mà là nông dân. Lần đầu người lao động bình thường được đặt vào vị trí nhân vật chính diện với đầy đủ phẩm giá, mà không cần hoá thành ai khác trước đã.

Nguyễn Đình Chiểu sống bằng nghề gì?

Dạy học và bốc thuốc. Ông mù từ khi ngoài hai mươi tuổi và từ chối hợp tác với chính quyền thực dân tới cuối đời.

Vì sao chuyện này liên quan tới ăn chay?

Vì cùng một câu hỏi: ai được coi là đáng kể. Loạt bài đã đếm rất kỹ lớp người làm việc trái giờ, và kết luận lặp lại là không ai bán đồ chay vào giờ họ ăn — không phải vì ai ghét bỏ, mà vì khi người ta hình dung "khách hàng", họ không hiện ra.

Cần Giuộc trồng rau gì?

Rau nhiệt đới ngắn ngày — rau muống, dền, mồng tơi, cải; rau thơm; bầu bí mướp khổ qua đậu đũa; và giá đỗ. Khác với Đơn Dương chuyên rau ôn đới.

Lợi thế của vùng rau này là gì?

Gần. Hái chiều, vào chợ đầu mối rạng sáng, lên bàn ăn buổi sáng — không phải chạy 300 km đường đèo như rau Đà Lạt.

Vùng này gặp khó khăn gì?

Xâm nhập mặn vào mùa khô khiến không tưới rau được, và đô thị hoá lấn dần đất nông nghiệp vì giáp TP.HCM.