Ăn chay ở Biên Hoà: thương cảng cổ dưới lớp thành phố công nghiệp

Biên Hoà hôm nay là thành phố công nghiệp — khu công nghiệp Biên Hoà 1 là khu công nghiệp đầu tiên của cả nước. Nhưng dưới lớp đó là một lịch sử cũ hơn nhiều: đây từng là thương cảng sầm uất bậc nhất Nam Bộ.

Cù lao Phố — thương cảng trước cả Sài Gòn

Cuối thế kỷ 17, nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu tới xin cư trú và được cho vào vùng Đồng Nai. Họ lập nên Nông Nại Đại Phố trên cù lao Phố — một thương cảng buôn bán với thuyền buôn Trung Hoa, Nhật Bản, phương Tây.

Thời đó cù lao Phố là trung tâm kinh tế của cả vùng, trước khi Sài Gòn - Chợ Lớn nổi lên. Sau chiến tranh cuối thế kỷ 18, thương cảng suy tàn và người Hoa dời về Chợ Lớn — đó chính là gốc của Chợ Lớn ngày nay.

Dấu vết còn lại ở Biên Hoà là các chùa miếu người Hoa, và một nếp ăn chay kỳ theo lối Hoa: chay mùng một, rằm, và các ngày vía.

Văn miếu Trấn Biên

Văn miếu Trấn Biên dựng năm 1715, là văn miếu đầu tiên ở Đàng Trong — xây trước cả văn miếu ở Huế và Gia Định.

Đây là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền tài, thể hiện việc chúa Nguyễn coi trọng học hành khi mở đất phương Nam. Văn miếu bị phá thời Pháp, được phục dựng cuối thế kỷ 20.

Nho giáo không có tục ăn chay như Phật giáo, nhưng tinh thần tiết độ, giữ lễ thì gần. Ở vùng đất mà Nho - Phật - tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại, cách sống tiết chế là mẫu số chung.

Chùa Bửu Phong và núi Bửu Long

Chùa Bửu Phong nằm trên núi Bửu Long, là một trong những ngôi chùa cổ nhất Đồng Nai. Chùa dựa vào vách đá, có cây cổ thụ che mát, và từ đây nhìn được cả vùng.

Khu Bửu Long còn có chùa Nam tông Khmer với kiến trúc vàng rực khác hẳn chùa Việt — một chi tiết cho thấy Đồng Nai cũng là nơi nhiều dòng gặp nhau.

Bếp Biên Hoà: ba lớp chồng nhau

Ẩm thực Biên Hoà là kết quả của ba lớp người:

• Người Hoa từ thế kỷ 17 — mì, hủ tiếu, món tiềm, và bếp chay kiểu Hoa với mì căn, tàu hũ ky.
• Người Việt khai hoang — món Nam Bộ thuần.
• Người nhập cư hiện đại từ miền Bắc và miền Trung theo làn sóng công nghiệp — mang theo món quê họ.

Nên ở Biên Hoà có thể ăn cơm chay kiểu Hoa, kiểu Nam Bộ, và cả kiểu Bắc trong cùng một thành phố.

Món chay ở Biên Hoà

• Mì chay kiểu Hoa — mì trứng thay bằng mì không trứng, nước dùng nấu từ củ quả và nấm đông cô.
• Cơm chay phần — mô hình phổ biến quanh khu công nghiệp.
• Bưởi Tân Triều — đặc sản nổi tiếng, dùng làm gỏi bưởi chay rất hợp.
• Gỏi cá... không phải món chay, nhưng gỏi bưởi bản chay thì dùng đậu hũ chiên, nấm và đậu phộng.
• Đồ chay chế biến sẵn — chợ Biên Hoà có sạp chuyên, phục vụ cả người ăn chay trường lẫn khách mua ngày rằm.

Thị trường hai mặt

Biên Hoà có cơ cấu khách khác Thuận An:

• Công nhân khu công nghiệp — cần rẻ và nhanh.
• Dân thành phố lâu đời — có người Hoa, có tầng lớp trung lưu, sẵn sàng trả cho quán tử tế hơn.

Hai nhóm này khác nhau về giá chấp nhận được và về kỳ vọng. Hàng ăn ở đây thường chọn một trong hai, ít nơi phục vụ được cả hai.

Nhịp trong năm

• Mùng một, rằm — hàng chay đông, nhất là khu có người Hoa.
• Rằm tháng Giêng — lễ ở các miếu người Hoa.
• Tháng Bảy Vu Lan — cao điểm.
• Mùa bưởi Tân Triều — khoảng tháng Tám tới tháng Chạp.

Ghé Biên Hoà

• Văn miếu Trấn Biên — khuôn viên rộng, đi buổi chiều mát.
• Chùa Bửu Phong, núi Bửu Long — có hồ đá và chùa Khmer gần đó.
• Cù lao Phố — nay yên tĩnh, còn vài đình chùa cổ.
• Làng bưởi Tân Triều — mùa bưởi thì đáng ghé.

Hỏi đáp nhanh

Cù lao Phố có vai trò gì trong lịch sử?

Cuối thế kỷ 17, nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu lập nên Nông Nại Đại Phố — thương cảng buôn bán với thuyền Trung Hoa, Nhật Bản, phương Tây, và là trung tâm kinh tế của vùng trước khi Sài Gòn - Chợ Lớn nổi lên.

Vì sao người Hoa dời đi?

Sau chiến tranh cuối thế kỷ 18, thương cảng suy tàn và họ dời về Chợ Lớn — đó chính là gốc của Chợ Lớn ngày nay. Dấu vết còn lại ở Biên Hoà là các chùa miếu người Hoa và nếp ăn chay kỳ theo lối Hoa.

Văn miếu Trấn Biên đặc biệt ở đâu?

Dựng năm 1715, là văn miếu đầu tiên ở Đàng Trong, xây trước cả văn miếu ở Huế và Gia Định. Thể hiện việc chúa Nguyễn coi trọng học hành khi mở đất phương Nam.

Bếp Biên Hoà có gì đặc biệt?

Ba lớp người chồng nhau — người Hoa từ thế kỷ 17, người Việt khai hoang, và người nhập cư hiện đại theo làn sóng công nghiệp. Nên có thể ăn cơm chay kiểu Hoa, kiểu Nam Bộ và kiểu Bắc trong cùng một thành phố.

Thị trường ăn uống ở đây khác Thuận An ra sao?

Biên Hoà có hai nhóm khách khác nhau: công nhân cần rẻ và nhanh, và dân thành phố lâu đời sẵn sàng trả cho quán tử tế hơn. Hàng ăn thường chọn một trong hai, ít nơi phục vụ được cả hai.

Đặc sản nào làm món chay được?

Bưởi Tân Triều — gỏi bưởi bản chay dùng đậu hũ chiên, nấm và đậu phộng. Mùa bưởi khoảng tháng Tám tới tháng Chạp.