Ăn chay ở Bến Cát: mủ cao su, và những thứ dùng hằng ngày làm từ cây

Bến Cát là thị xã phía bắc Bình Dương, vùng đất đỏ với những rừng cao su trải dài — di sản của các đồn điền lập từ thời Pháp thuộc, và vẫn là cây công nghiệp chủ lực của tỉnh tới nay.

Một câu hỏi ngoài chuyện ăn

Loạt bài này đã viết 211 bài về chuyện ăn. Bài này hỏi một chuyện khác, và nó đã lấp ló ở vài bài trước mà chưa được gom lại: những thứ dùng hằng ngày thì làm bằng gì?

Bài Vạn Phúc đã bàn kỹ chuyện lụa tơ tằm và kết rằng không có lựa chọn nào sạch tuyệt đối. Bài Cao Lãnh nhắc tơ sen. Bài Vạn Ninh nhắc gelatin trong bánh kẹo. Bài Kim Sơn nhắc nghề cói.

Bài này gom lại thành một bảng, và bắt đầu từ cây cao su.

Mủ cao su là gì

Mủ cao su là nhựa cây — dịch trắng chảy ra khi rạch vỏ, hoàn toàn thực vật.

Cách lấy cũng đáng nói: người thợ cạo một đường xoắn mỏng trên vỏ, mủ chảy theo rãnh xuống chén hứng. Cây không bị chặt; một cây cho mủ hàng chục năm. Đường cạo được xoay dần quanh thân để vỏ có thời gian tái sinh.

Nghề này có một đặc điểm mà loạt bài đã gặp ở nhiều nghề khác: làm vào lúc người khác ngủ. Thợ cạo mủ đi làm từ khoảng 1-4 giờ sáng, vì mủ chảy nhiều nhất khi trời mát; sáng nắng lên thì mủ đông lại và chảy chậm.

Thêm một nhóm nữa vào danh sách người làm việc trái giờ mà loạt bài đã đếm suốt: tiểu thương chợ nổi, thợ mỏ ca ba, công nhân tăng ca, tài xế đường dài, người vá lưới, người đóng hoa, và thợ cạo mủ.

Bảng vật liệu: cái gì từ cây, cái gì từ con vật

Với người muốn giữ nếp sống nhất quán, đây là những chỗ hay gặp:

Từ thực vật — không có vấn đề

• Cao su tự nhiên — dép, đế giày, găng, nệm latex, ruột xe
• Bông, lanh, gai, đay — vải, dây thừng
• Tre, nứa, mây, song — rổ rá, bàn ghế, đũa, tăm
• Cói, lác — chiếu, giỏ (bài Kim Sơn)
• Xơ dừa — thảm, chổi, giá thể trồng cây, nệm xơ dừa
• Gỗ, giấy
• Tơ sen — hiếm và đắt (bài Cao Lãnh)
• Bời lời, thảo mộc — nhang làm đúng (bài Quận 12)

Từ động vật — chỗ cần biết

• Da — giày, túi, thắt lưng, ví
• Lụa tơ tằm — bài Vạn Phúc đã bàn ba cách xử lý
• Len, dạ, lông vũ — áo ấm, chăn, gối
• Gelatin — kẹo dẻo, thạch, một số viên nang thuốc, và cả trong phim ảnh cũ và một số loại giấy
• Sáp ong — nến, son dưỡng, sáp đánh bóng
• Cánh kiến (shellac) — lớp bóng trên kẹo, trái cây, đồ gỗ; làm từ nhựa do một loài rệp tiết ra
• Keo da trâu — trong nhạc cụ và đồ gỗ truyền thống

Cánh kiến đáng nói riêng vì nó là thứ ít ai ngờ nhất: lớp bóng trên viên kẹo, trên vỏ táo nhập, trên một số viên thuốc — nhiều khi là shellac.

Nhưng phải nói cho cân

Loạt bài giữ một nguyên tắc từ bài Vạn Phúc và không đổi ở đây: không có lựa chọn nào sạch hoàn toàn.

• Bông tốn rất nhiều nước và thuốc trừ sâu
• Cao su — mở rộng đồn điền từng gắn với phá rừng, và lịch sử đồn điền cao su ở Việt Nam là một chương nặng nề về lao động
• Sợi tổng hợp thải vi nhựa mỗi lần giặt
• Đồ da nhân tạo phần lớn là nhựa

Và như bài Đồng Xoài và bài Đức Trọng đã nói: một sản phẩm thuần thực vật vẫn có thể có cái giá về phía con người. "Đi phu cao su" là một thành ngữ có gốc rất thật.

Nên kết luận vẫn là câu cũ, và nó không phải câu né tránh mà là câu duy nhất trung thực: cái đáng tránh không phải là dùng, mà là dùng mà không biết.

Bình Dương và cây cao su

Bình Dương cùng Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh là vùng cao su lớn nhất nước. Ngoài mủ, cây cao su hết chu kỳ còn cho gỗ cao su — nguyên liệu chính của ngành nội thất Bình Dương, một trong những trung tâm chế biến gỗ lớn nhất Việt Nam.

Điểm này đáng ghi nhận theo mạch "không có gì thừa" mà loạt bài đã theo: cây cho mủ mấy chục năm, hết mủ thì cho gỗ.

Món chay ở Bến Cát

• Cơm chay phần — gần chùa và khu công nghiệp; đông rằm mùng một
• Bún riêu chay, hủ tiếu chay, phở chay
• Bánh mì chay — quầy nhỏ, hợp người làm ca và thợ cạo mủ về sáng
• Đậu hũ, tàu hũ ky, mì căn — nguồn từ Thủ Dầu Một và Chợ Lớn
• Măng, nấm, rau rừng — vùng đất đỏ nhiều
• Trái cây — măng cụt Lái Thiêu, mít, chôm chôm
• Bánh bèo bì Mỹ Liên, gỏi gà măng cụt — món vùng, không chay

Bình Dương có chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một — một trong những điểm hành hương lớn nhất Nam Bộ, đã nói ở bài Thủ Dầu Một — và rất nhiều chùa Việt, chùa Hoa. Chay kỳ giữ rộng.

Cộng với lượng công nhân khu công nghiệp rất lớn, và thợ cạo mủ đi làm từ 1 giờ sáng: đây là địa bàn có nhiều khung giờ lệch cùng lúc nhất trong cả loạt bài.

Và không khung nào được phục vụ.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Mủ cao su có phải sản phẩm động vật không?

Không. Mủ cao su là nhựa cây — dịch trắng chảy ra khi rạch vỏ, hoàn toàn thực vật. Cây không bị chặt và cho mủ hàng chục năm.

Vì sao thợ cạo mủ đi làm lúc 1-4 giờ sáng?

Vì mủ chảy nhiều nhất khi trời mát; sáng nắng lên thì mủ đông lại và chảy chậm.

Những vật liệu nào từ thực vật?

Cao su tự nhiên, bông lanh gai đay, tre nứa mây song, cói lác, xơ dừa, gỗ và giấy, tơ sen, cùng các thảo mộc làm nhang.

Những thứ nào từ động vật mà ít ai ngờ?

Gelatin trong kẹo dẻo, thạch và một số viên nang thuốc; sáp ong trong nến và son dưỡng; và cánh kiến (shellac) — lớp bóng trên viên kẹo, vỏ táo nhập, một số viên thuốc.

Vật liệu thực vật có sạch hoàn toàn không?

Không. Bông tốn rất nhiều nước và thuốc trừ sâu, mở rộng đồn điền cao su từng gắn với phá rừng, và lịch sử đồn điền cao su ở Việt Nam là một chương nặng nề về lao động.

Vậy nên làm gì?

Cái đáng tránh không phải là dùng, mà là dùng mà không biết.