Ăn chay ở Quận 12: nén nhang trong chùa làm bằng gì

Quận 12 là quận vùng ven phía bắc TP.HCM, nơi thành phố giáp Hóc Môn và Bình Dương. Đây là quận còn giữ nhiều nghề thủ công và xưởng nhỏ, trong đó có nghề làm nhang — nghề gắn chặt với mọi ngôi chùa trong loạt bài này.

Thứ mà 205 bài trước đều có mặt mà chưa bài nào nói tới

Loạt bài đã đi qua hàng trăm ngôi chùa, đền, miếu, tịnh xá. Và ở mọi nơi đó đều có một thứ: nén nhang.

Bài Bỉm Sơn vừa nói về đồ lễ — cái gì chay, cái gì không. Nhang thì thuộc về câu hỏi cùng loại nhưng ít ai đặt ra: cây nhang làm bằng gì?

Nhang làm đúng thì gồm gì

Một cây nhang truyền thống có ba phần:

• Chân nhang — que tre chẻ nhỏ, vót đều, nhuộm đỏ phần cầm
• Bột hương — hỗn hợp bột gỗ và thảo mộc thơm: trầm, quế, hồi, đinh hương, bạch chỉ, tùng, bã mía, vỏ cây
• Chất kết dính — bột keo từ vỏ cây bời lời là thứ truyền thống, hoà nước thì dẻo và kết bột vào que

Tất cả những thứ đó đều là thực vật. Nhang làm đúng cách là một sản phẩm thuần thực vật, không có gì phải băn khoăn.

Còn nhang làm ẩu thì sao

Đây là chỗ cần nói thẳng, và nó là vấn đề sức khoẻ chứ không phải vấn đề giới luật:

• Hoá chất tạo mùi — thay vì dùng trầm quế thật thì tẩm hương liệu công nghiệp, vì rẻ hơn rất nhiều
• Chất giúp cháy đều và cháy hết — có loại dùng chất không nên đốt trong phòng kín
• Chất tạo "tàn cong" — nhiều người quan niệm tàn nhang uốn cong là điềm lành, nên có nơi tẩm hoá chất để tàn cong. Đây thuần tuý là một hiệu ứng hoá học, không phải điềm gì cả.
• Bột gỗ trộn tạp — gỗ công nghiệp có keo, đốt lên sinh khói độc

Điểm thứ ba đáng nói riêng, vì nó là một ví dụ rất rõ của chuyện niềm tin dân gian bị lợi dụng để bán hàng. Người mua tưởng mình đang mua điềm lành; thực ra đang mua hoá chất.

Và vì sao người ăn chay nên quan tâm

Vì nó là cùng một mạch mà loạt bài đã theo ở bài Đồng Xoài (nghề tách vỏ điều) và bài Đức Trọng (thuốc trong vườn hoa): một sản phẩm thuần thực vật vẫn có thể có cái giá — ở đây là giá về sức khoẻ, và người chịu trước nhất là:

• Người làm nhang — hít bột suốt ngày trong xưởng
• Người trong chùa — sư và người làm công quả ở trong khói nhang nhiều giờ mỗi ngày
• Người đi lễ đông vào mùa hội — chính là nhóm mà loạt bài đã theo suốt

Điều đáng mừng là nhiều chùa đã chủ động giảm đốt nhang — khuyến khích mỗi người một nén, đặt lư hương ngoài trời, hoặc chỉ dâng hương tượng trưng. Đây không phải chuyện bớt thành tâm; đây là chuyện giữ sức khoẻ cho chính người ở trong đó.

Cách chọn

• Mùi tự nhiên thì nhẹ và ấm; mùi tẩm hoá chất thì gắt, nồng, xộc lên mũi ngay khi chưa đốt
• Nhang thật thường có giá cao hơn rõ rệt — trầm và quế là nguyên liệu đắt
• Đừng chọn theo tàn cong
• Đốt trong chỗ thoáng, và ít cây thôi

Quận 12 — vùng đệm của thành phố

Quận 12 là nơi thành phố chuyển sang nông thôn. Ở đây còn vườn mai, còn đất trống, còn xưởng nhỏ, và có rất nhiều nhà trọ công nhân.

Vườn mai đáng nhắc: khu vực này và Thủ Đức là vùng trồng mai vàng chơi Tết lớn của thành phố. Đây là nghề mà cả năm chăm để bán trong khoảng hai tuần — phiên bản gay gắt hơn nữa của bài toán mùa vụ đã nói ở bài Cửa Lò, nơi tỷ lệ là 3 tháng trên 12.

Với mai thì tỷ lệ là hai tuần trên năm mươi hai tuần, và rủi ro thì nằm ở thời tiết: nở sớm hay nở muộn vài ngày là mất cả vụ.

Nghề này cũng gắn với Tết — mùa mà bài Quận 8 đã nói: mùng một Tết nhiều gia đình ăn chay cả ngày, và rằm tháng Giêng là lúc quán chay đông nhất năm.

Món chay ở Quận 12

• Cơm chay phần — gần chùa và trong khu dân cư
• Bún riêu chay, hủ tiếu chay, phở chay
• Bánh mì chay — quầy nhỏ, dọc quốc lộ 1A và Nguyễn Ảnh Thủ
• Đậu hũ, tàu hũ ky, mì căn — nguồn Chợ Lớn và Hóc Môn
• Xôi chay, bánh ít, chè
• Rau từ Hóc Môn, Củ Chi — vùng rau ngay kề
• Bánh canh, cơm tấm, ốc, lẩu — không chay

Quận 12 nằm trên trục quốc lộ 1A đoạn vành đai, và gần chợ đầu mối nông sản Hóc Môn — hoạt động rạng sáng, như đã mô tả ở bài Hóc Môn và bài Thủ Đức.

Cộng với nhà trọ công nhân đông, quận này có đủ ba lớp người mà loạt bài đã đếm: người làm ca, người chợ đầu mối, người gia công tại nhà — và cả ba đều ăn ngoài khung giờ của quán chay.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Cây nhang truyền thống làm bằng gì?

Ba phần: chân nhang là que tre chẻ nhỏ; bột hương là hỗn hợp bột gỗ và thảo mộc thơm như trầm, quế, hồi, đinh hương, bạch chỉ, tùng, bã mía, vỏ cây; và chất kết dính truyền thống là bột keo từ vỏ cây bời lời. Tất cả đều là thực vật.

Nhang làm ẩu có gì?

Hương liệu công nghiệp thay trầm quế thật, chất giúp cháy đều không nên đốt trong phòng kín, chất tạo tàn cong, và bột gỗ công nghiệp có keo đốt lên sinh khói độc.

Tàn nhang uốn cong có phải điềm lành không?

Không. Đó thuần tuý là một hiệu ứng hoá học, và ở nhiều nơi là do tẩm hoá chất — người mua tưởng đang mua điềm lành, thực ra đang mua hoá chất.

Ai chịu tác động nhiều nhất?

Người làm nhang hít bột suốt ngày trong xưởng, sư và người làm công quả ở trong khói nhiều giờ mỗi ngày, và người đi lễ đông vào mùa hội.

Chùa giảm đốt nhang có phải là bớt thành tâm không?

Không. Đó là chuyện giữ sức khoẻ cho chính người ở trong đó — nhiều chùa khuyến khích mỗi người một nén, đặt lư hương ngoài trời, hoặc chỉ dâng hương tượng trưng.

Chọn nhang thế nào?

Mùi tự nhiên thì nhẹ và ấm, mùi tẩm hoá chất thì gắt và xộc lên mũi ngay khi chưa đốt. Nhang thật giá cao hơn rõ rệt vì trầm và quế đắt. Đừng chọn theo tàn cong, và đốt ít cây ở chỗ thoáng.