Ăn chay ở Giá Rai: một mảnh ruộng làm hai việc theo hai mùa nước

Giá Rai là thị xã ven biển phía tây Bạc Liêu, giáp Cà Mau. Đây là vùng chuyển tiếp giữa nước ngọt và nước mặn — và chính vì thế, nó là nơi một mô hình canh tác đáng chú ý được làm phổ biến: lúa - tôm luân canh.

Một mảnh ruộng, hai nghề, hai mùa

Loạt bài đã nói về xâm nhập mặn ở bài Duyên Hải, Gò Công, Cần Giuộc — như một vấn đề. Bài này nói về một cách trả lời nó mà không phải bằng cách chống lại.

Mô hình chạy thế nào

Mùa mưa (khoảng tháng 6 tới tháng 11) — nước ngọt từ mưa rửa mặn khỏi ruộng. Người ta trồng một vụ lúa, thường là giống lúa chịu được đất còn hơi mặn.

Mùa khô (khoảng tháng 12 tới tháng 5) — nước mặn theo triều lấn vào. Người ta lấy nước mặn vào chính mảnh ruộng đó và nuôi tôm.

Hết mùa khô thì mưa xuống, rửa mặn, lại trồng lúa. Vòng lặp mỗi năm.

Vì sao mô hình này được đánh giá cao

Nó giải quyết mấy việc cùng lúc, và cái hay là hai vế bổ trợ nhau chứ không chỉ chia sẻ mặt bằng:

• Gốc rạ và mùn hữu cơ sau vụ lúa làm thức ăn tự nhiên cho tôm — giảm thức ăn công nghiệp
• Chất thải của tôm làm phân cho vụ lúa sau — giảm phân bón
• Mùa ngập mặn cắt đứt vòng đời sâu bệnh hại lúa; mùa ngọt cắt đứt mầm bệnh tôm
• Ít phải dùng thuốc ở cả hai vế, vì luân canh tự nó đã phá chu kỳ dịch bệnh
• Rủi ro chia đôi — mất vụ này còn vụ kia

Điểm thứ ba là chỗ đáng nghĩ nhất, và nó nối thẳng với bài Long Xuyên: ở đó, làm ba vụ lúa liên tục khiến sâu bệnh tích tụ vì đất không có mùa nghỉ. Ở đây thì mùa mặn chính là mùa nghỉ của ruộng lúa.

Nói gọn: thay vì cố giữ cho nước mặn đừng vào, người ta để nó vào và giao cho nó một việc.

Và cái giá

Nói cho đủ, theo nguyên tắc loạt bài giữ từ đầu:

• Năng suất lúa thấp hơn thâm canh — một vụ thay vì hai ba vụ
• Kỹ thuật khó hơn — phải canh độ mặn, canh con nước, canh thời điểm rửa mặn
• Rủi ro mặn kéo dài — mưa về muộn thì không rửa kịp, vụ lúa hỏng
• Không áp dụng được ở mọi nơi — chỉ hợp vùng chuyển tiếp mặn ngọt

Nhưng với vùng ven biển đang nhiễm mặn ngày càng sâu, thì đây là một trong số ít hướng đi không đòi hỏi phải thắng thiên nhiên mới sống được.

Người ăn chay và mô hình này

Câu hỏi hợp lý: người không ăn tôm thì quan tâm làm gì?

Cùng ba lý do đã nêu ở bài Hồng Ngự, nhưng ở đây có một điểm riêng đáng nói thêm:

Gạo từ ruộng lúa - tôm là loại gạo đáng chú ý. Vì mô hình này ít dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hơn hẳn thâm canh, nên gạo từ đây thường đạt được các chứng nhận canh tác sạch, và một số vùng đã làm được gạo hữu cơ theo hướng này.

Nghĩa là: một người ăn chay mua gạo lúa - tôm là đang ủng hộ một cách canh tác ít hại hơn — dù mảnh ruộng đó nửa năm nuôi tôm.

Đây là loại tình huống mà loạt bài đã gặp ở Năm Căn với tôm - rừng, và kết luận vẫn thế: biết để ủng hộ đúng chỗ thì tốt hơn là chỉ biết tránh. Thế giới thực không chia gọn thành phe.

Bạc Liêu và cộng đồng ba dân tộc

Bạc Liêu, như Sóc Trăng và Trà Vinh, là tỉnh của ba cộng đồng Kinh, Khmer, Hoa. Bài Bạc Liêu và bài Sóc Trăng đã nói kỹ; ở Giá Rai thì cộng đồng Khmer khá đông, với các chùa Khmer Nam tông trong vùng.

Nhắc lại phần cốt lõi vì nó hay bị hiểu nhầm: sư Khmer Nam tông không ăn chay trường, vì khất thực thì nhận gì ăn nấy — đây là giới không chọn, không phải giới không sát sinh áp vào bữa ăn. Bài Trà Vinh và bài Tam Đảo đã giải thích đầy đủ.

Nhưng Phật tử Khmer tại gia thì nhiều người vẫn giữ chay vào các ngày lễ, và chùa Khmer nấu cơm chay đãi khách trong các dịp lễ lớn như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Ok Om Bok.

Món chay ở Giá Rai

• Canh chua chay — bần, me, hoặc khóm; bạc hà, đậu bắp, giá
• Đậu hũ kho, kho quẹt chay nấu nước dừa
• Bồn bồn — muối chua hoặc xào; đặc sản vùng, chay nguyên bản
• Rau đắng, rau muống đồng, bông súng
• Bún nước lèo chay — ảnh hưởng Khmer; thay mắm bò hóc bằng nấm, sả, ngải bún
• Cơm chay — thị xã và gần chùa
• Bánh tét, bánh ít, chè
• Tôm, cua, ba khía, mắm — đặc sản, không chay

Muối Bạc Liêu đáng nhắc: nghề làm muối ở Đông Hải và Hoà Bình kề bên đã nói ở bài Bạc Liêu. Muối là gia vị chay tuyệt đối và là thứ duy nhất trong bếp mà không ai phải hỏi.

Một thị xã theo hai đồng hồ

Giá Rai nằm trên quốc lộ 1, tuyến Bạc Liêu - Cà Mau. Nhưng nhịp thật của vùng không theo quốc lộ mà theo con nước:

• Lấy nước vào vuông tôm theo con nước rong, có khi nửa đêm
• Thu hoạch tôm theo con nước và theo giá
• Thương lái tới theo lịch tôm chứ không theo giờ

Cùng kiểu nhịp đã mô tả ở Năm Căn, Sông Đốc, Ngã Năm: người làm nông nghiệp nước không có giờ hành chính.

Và Bạc Liêu là tỉnh mà chay kỳ và cỗ chay đám giỗ là chuyện thường. Ghép lại thì ra khoảng trống quen: ngày rằm, người ra vuông từ 3 giờ sáng, không có gì để mang theo.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Mô hình lúa - tôm chạy thế nào?

Mùa mưa nước ngọt rửa mặn khỏi ruộng thì trồng một vụ lúa; mùa khô nước mặn theo triều lấn vào thì lấy nước mặn vào chính mảnh ruộng đó nuôi tôm. Hết mùa khô mưa xuống lại trồng lúa.

Vì sao hai vế bổ trợ nhau?

Gốc rạ và mùn sau vụ lúa làm thức ăn tự nhiên cho tôm; chất thải của tôm làm phân cho vụ lúa sau; mùa ngập mặn cắt vòng đời sâu bệnh hại lúa, mùa ngọt cắt mầm bệnh tôm — nên ít phải dùng thuốc ở cả hai vế.

Cái giá của mô hình là gì?

Năng suất lúa thấp hơn thâm canh, kỹ thuật khó hơn vì phải canh độ mặn và con nước, rủi ro nếu mưa về muộn không rửa mặn kịp, và chỉ hợp vùng chuyển tiếp mặn ngọt.

Gạo lúa - tôm có gì đáng chú ý?

Vì mô hình ít dùng phân bón và thuốc hơn hẳn thâm canh, gạo từ đây thường đạt chứng nhận canh tác sạch, và một số vùng đã làm được gạo hữu cơ theo hướng này.

Sư Khmer Nam tông có ăn chay trường không?

Không, vì khất thực thì nhận gì ăn nấy — đây là giới không chọn, không phải giới không sát sinh áp vào bữa ăn. Nhưng Phật tử Khmer tại gia thì nhiều người giữ chay vào các ngày lễ.

Nhịp làm việc ở vùng này theo gì?

Theo con nước, không theo quốc lộ — lấy nước vào vuông tôm theo con nước rong có khi nửa đêm, thu hoạch theo con nước và theo giá, thương lái tới theo lịch tôm.