Ăn chay ở Vĩnh Long: những lò gạch nung bằng vỏ trấu

Vĩnh Long nằm giữa sông Tiền và sông Hậu, là tỉnh duy nhất của miền Tây không giáp biển và cũng không giáp biên giới. Toàn bộ tỉnh là đất phù sa, vườn và kênh rạch.

Vương quốc lò gạch

Dọc kênh Thầy Cai ở huyện Mang Thít có hàng nghìn lò gạch hình chóp xây bằng chính gạch, cao vài chục mét, đứng liền nhau suốt nhiều cây số.

Đây từng là vùng sản xuất gạch và gốm đỏ lớn nhất miền Tây, hình thành từ đầu thế kỷ 20. Sản phẩm là gạch xây, gạch tàu, và gốm đỏ Vĩnh Long — chậu, bình, tượng trang trí, có thời xuất khẩu mạnh.

Đốt bằng trấu

Điều đáng chú ý nhất về những lò này: chúng nung bằng vỏ trấu.

Trấu là phụ phẩm của nhà máy xay xát lúa — thứ bỏ đi sau khi tách gạo. Miền Tây là vựa lúa, nên trấu nhiều tới mức trước kia người ta phải đổ bỏ xuống sông.

Nghề gạch Mang Thít mọc lên đúng chỗ đó: lấy thứ người khác bỏ đi làm nhiên liệu. Đất sét lấy từ phù sa tại chỗ, trấu lấy từ nhà máy xay gần đó, kênh rạch lo việc vận chuyển.

Cả một ngành công nghiệp dựng trên nguyên tắc không có gì thừa — và nó vận hành hàng chục năm trước khi các khái niệm về kinh tế tuần hoàn trở nên phổ biến.

Và chuyện hôm nay

Nghề gạch Mang Thít nay đã suy giảm nhiều do gạch nung bị hạn chế, chi phí tăng, và cạnh tranh từ vật liệu không nung. Rất nhiều lò bỏ hoang, cỏ mọc, trở thành một cảnh quan vừa đẹp vừa buồn.

Tỉnh Vĩnh Long có đề án bảo tồn vùng lò gạch này thành di sản và điểm du lịch. Đó là một hướng đi hợp lý: giữ lại chứ không phá, biến cái cũ thành thứ có giá trị mới.

Trấu, rơm và bếp chay

Nhắc tới trấu là chạm vào một chuyện lớn hơn: cây lúa cho ra bao nhiêu thứ ngoài hạt gạo.

Hai dòng cuối liên quan trực tiếp tới bếp chay:

Nấm rơm mọc trên rơm ủ — là nguồn đạm và umami quan trọng bậc nhất của bếp chay miền Nam, mà nguyên liệu nuôi nó là phụ phẩm của lúa.

Nước tro từ tro trấu, tro rơm dùng làm bánh gio (bánh ú tro) — loại bánh nếp trong veo, dai, ăn với mật, chay tuyệt đối. Cũng chính nước tro được dùng luộc lá ngải làm bánh ngải Bắc Kạn đã nói ở bài trước.

Nói cách khác: cây lúa nuôi người ba lần — bằng hạt, bằng thứ mọc trên rơm, và bằng tro của chính nó.

Cù lao An Bình và Văn Thánh Miếu

Cù lao An Bình nằm giữa sông Tiền, đối diện thành phố Vĩnh Long, là vùng vườn trái cây và homestay. Trên cù lao có chùa Tiên Châu — ngôi chùa cổ có từ thế kỷ 19, nằm ngay bến sông.

Ở thành phố Vĩnh Long có Văn Thánh Miếu, xây năm 1866 — một trong ba văn miếu của Nam Bộ, thờ Khổng Tử và các bậc hiền tài. Công trình do Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông khởi xướng, trong bối cảnh Nam Kỳ đang mất dần vào tay Pháp.

Dựng một văn miếu giữa lúc mất nước là một hành động có ý: giữ lấy cái học khi không giữ được đất.

Đặc sản và món chay

• Bưởi Năm Roi Bình Minh — giống bưởi nổi tiếng, tôm ráo, ngọt thanh, ít hạt
• Cam sành Tam Bình
• Khoai lang Bình Tân — vùng khoai lớn nhất miền Tây
• Bánh tráng cù lao Mây — làng bánh tráng lâu đời; chay
• Nấm rơm — Vĩnh Long là vùng trồng nấm rơm lớn
• Cá tai tượng chiên xù, cá lóc nướng, chuột đồng — đặc sản tour miệt vườn, không chay

Ăn trong tour miệt vườn

Như đã nói ở bài Bến Tre: bữa trưa trong tour miệt vườn là mâm đặt sẵn, nhà vườn đi chợ theo số khách. Người ăn chay phải báo từ lúc đặt tour, không phải lúc ngồi vào bàn.

Báo trước thì họ làm được dễ dàng — rau vườn, nấm rơm, đậu hũ, bánh tráng cuốn đều là thứ sẵn có ngay tại chỗ.

Một tỉnh của vườn

Vĩnh Long không có biển, không có núi, không có biên giới. Cái tỉnh này có là đất, nước và vườn — và đó lại đúng là ba thứ mà bếp chay cần nhất.

Nấm rơm, rau vườn, trái cây, bột gạo, bánh tráng, đậu — gần như toàn bộ nguyên liệu chay cơ bản đều có sẵn trong bán kính vài cây số.

Điều còn thiếu vẫn là chỗ bán. Vĩnh Long nằm trên quốc lộ 1 và cầu Mỹ Thuận, trục xe về miền Tây, với lưu lượng rất lớn suốt ngày đêm — và trên trục đó thì món chay vẫn là thứ phải tự mang theo.

Hỏi đáp nhanh

Lò gạch Mang Thít nung bằng gì?

Bằng vỏ trấu — phụ phẩm của nhà máy xay xát lúa, thứ trước kia nhiều tới mức phải đổ bỏ xuống sông. Đất sét lấy từ phù sa tại chỗ, trấu lấy từ nhà máy xay gần đó, kênh rạch lo vận chuyển.

Vì sao nghề gạch Mang Thít suy giảm?

Do gạch nung bị hạn chế, chi phí tăng và cạnh tranh từ vật liệu không nung. Rất nhiều lò bỏ hoang; tỉnh có đề án bảo tồn vùng lò gạch thành di sản và điểm du lịch.

Cây lúa cho ra những gì ngoài gạo?

Cám làm thức ăn chăn nuôi và dầu cám; trấu làm chất đốt, ủ phân, giá thể trồng nấm; rơm lợp nhà, ủ phân, trồng nấm rơm, gói bánh; tro trấu làm nước tro để làm bánh gio và cải tạo đất.

Nấm rơm quan trọng thế nào với bếp chay?

Là nguồn đạm và umami quan trọng bậc nhất của bếp chay miền Nam — mà nguyên liệu nuôi nó chính là rơm, phụ phẩm của cây lúa.

Nước tro dùng làm gì?

Làm bánh gio (bánh ú tro) — bánh nếp trong veo, dai, ăn với mật, chay tuyệt đối. Nước tro cũng được dùng luộc lá ngải khi làm bánh ngải của người Tày.

Văn Thánh Miếu Vĩnh Long xây khi nào?

Năm 1866, do Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông khởi xướng, là một trong ba văn miếu của Nam Bộ — dựng giữa lúc Nam Kỳ đang mất dần vào tay Pháp.