Ăn chay ở Tuyên Quang: Trung thu lớn nhất nước và cỗ trông trăng vốn đã chay

Tuyên Quang có một thứ không tỉnh nào bắt chước nổi: lễ hội Thành Tuyên — lễ rước đèn Trung thu lớn nhất Việt Nam.

Những chiếc đèn cao bằng nhà

Chuyện bắt đầu khoảng năm 2004, từ một tổ dân phố tự làm đèn Trung thu to cho trẻ con. Hàng xóm thấy hay thì làm theo, năm sau to hơn. Rồi cả thành phố thi nhau.

Tới nay mỗi mùa Trung thu, Tuyên Quang có hàng trăm mô hình đèn khổng lồ — cao tới năm sáu mét, đặt trên xe kéo, có mô-tơ cho cử động được. Hình rồng, phượng, Thánh Gióng, chú Cuội, nhân vật hoạt hình. Mỗi tổ dân phố làm một cái, làm suốt cả tháng trước hội.

Lễ hội đã được ghi vào sách kỷ lục Việt Nam và Guinness Việt Nam ở một số hạng mục, và giờ là sự kiện du lịch lớn nhất của tỉnh.

Mâm cỗ Trung thu vốn đã chay

Đây là điều ít người để ý. Nhìn lại một mâm cỗ trông trăng truyền thống xem có gì:

• Bánh nướng, bánh dẻo
• Bưởi — thường được tỉa thành hình con chó bằng múi bưởi
• Hồng đỏ, hồng ngâm, na, chuối, cốm
• Chè, nước trà

Không có một món mặn nào. Mâm cỗ Trung thu là mâm bánh trái dâng trăng, không phải mâm cúng có thịt.

Lý do nằm ở bản chất của tết này: Trung thu là tết của mùa màng và của trẻ con — tạ ơn mùa gặt và cầu cho trẻ khoẻ mạnh. Không phải lễ giỗ, không phải lễ tế, nên không có tục dâng vật hy sinh.

Nghĩa là mỗi mùa Trung thu, cả nước ăn chay một buổi mà không ai gọi tên nó như vậy.

Trừ một chỗ cần kiểm

Bánh nướng bánh dẻo nhân thập cẩm truyền thống có mỡ phần và lạp xưởng, đôi khi cả trứng muối. Bánh nhân đậu xanh, hạt sen, trà xanh thì thường chay — nhưng vẫn phải xem nhãn vì có loại cho trứng muối vào giữa.

Bánh trung thu chay bán sẵn hiện có ở hầu hết các hãng lớn, ghi rõ chữ "chay" trên hộp.

Đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La — tín ngưỡng thờ Mẫu

Tuyên Quang là một trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, với ba ngôi đền lớn bên sông Lô: đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La. Lễ hội rước Mẫu diễn ra vào tháng 2 âm lịch, rước kiệu từ đền này sang đền kia.

Thờ Mẫu là tín ngưỡng bản địa Việt Nam, được UNESCO ghi danh năm 2016 (Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ).

Chuyện đồ lễ ở đền Mẫu khác chùa. Chùa thì lễ chay tuyệt đối — hương, hoa, quả, oản, xôi chè. Đền và phủ thì tuỳ ban: ban thờ Mẫu và ban Phật đặt lễ chay, còn ban Công đồng, ban Sơn Trang thì có nơi vẫn đặt lễ mặn theo lệ cũ.

Người đi lễ muốn giữ chay thì đặt lễ chay ở mọi ban — không ai bắt buộc phải có lễ mặn, và nhà đền không từ chối lễ chay bao giờ.

Tuyên Quang còn có chùa An Vinh ngay thành phố, một trong những ngôi chùa cổ của tỉnh, có cơm chay ngày rằm mùng một.

Tân Trào — thủ đô kháng chiến

Khu di tích Tân Trào ở huyện Sơn Dương — cây đa Tân Trào, đình Hồng Thái, lán Nà Nưa — là điểm tham quan lịch sử lớn nhất tỉnh. Cũng như Pác Bó ở Cao Bằng, khách tới đây chủ yếu theo đoàn, ăn cỗ đặt trước. Báo chay từ khi đặt.

Cam sành Hàm Yên và đặc sản chay

• Cam sành Hàm Yên — đặc sản nổi tiếng nhất tỉnh, vỏ sần, ruột vàng, nhiều nước, mùa từ tháng 11 tới tháng 2
• Chè Shan tuyết Na Hang — chè cổ thụ vùng cao
• Bánh gai Chiêm Hoá — bột nếp trộn lá gai, nhân đậu xanh dừa; loại nhân chay thì chay hoàn toàn, hỏi có mỡ phần không
• Măng khô, mộc nhĩ, nấm hương vùng Na Hang, Lâm Bình
• Rượu ngô Na Hang — chay nhưng người giữ giới thường kiêng rượu

Chỗ cần hỏi kỹ

• Cá lăng, cá chiên sông Lô — đặc sản, không chay
• Thịt trâu khô, lạp xưởng — hàng quà phổ biến
• Canh, nước lèo ở quán bình dân — ninh xương mặc định
• Bánh gai — hỏi nhân có mỡ phần không
• Xôi ngũ sắc — bản thân chay (nhuộm bằng lá cây), nhưng hay ăn kèm thịt

Mùa lễ hội là mùa khó ăn chay nhất

Trớ trêu: đúng dịp Trung thu, khi Tuyên Quang đông khách nhất, thì hàng quán quá tải và không ai có thời gian làm món riêng cho một người.

Ai đi lễ hội Thành Tuyên mà ăn chay nên tính trước: mua sẵn đồ ăn cầm tay, hoặc chọn quán có thực đơn chay rõ ràng thay vì hỏi quán bình dân giữa lúc đông.

Bánh mì chay hợp cảnh này nhất — ăn đứng được, ăn trong lúc xem rước đèn được, không cần chỗ ngồi.

Hỏi đáp nhanh

Lễ hội Thành Tuyên là gì?

Lễ rước đèn Trung thu lớn nhất Việt Nam, bắt đầu khoảng năm 2004 từ một tổ dân phố tự làm đèn to cho trẻ con. Nay mỗi mùa có hàng trăm mô hình đèn cao tới năm sáu mét đặt trên xe kéo, mỗi tổ dân phố làm một cái suốt cả tháng trước hội.

Mâm cỗ Trung thu có chay không?

Vốn đã chay — bánh nướng bánh dẻo, bưởi, hồng, na, chuối, cốm, chè, trà. Không có món mặn nào, vì Trung thu là tết tạ ơn mùa gặt và cầu cho trẻ khoẻ, không phải lễ tế nên không có tục dâng vật hy sinh.

Bánh trung thu nào không chay?

Nhân thập cẩm truyền thống có mỡ phần và lạp xưởng, đôi khi cả trứng muối. Nhân đậu xanh, hạt sen, trà xanh thường chay nhưng vẫn nên xem nhãn vì có loại cho trứng muối vào giữa. Các hãng lớn đều có dòng ghi rõ chữ "chay".

Đi đền Mẫu thì đặt lễ chay được không?

Được, và nhà đền không từ chối lễ chay bao giờ. Chùa thì lễ chay tuyệt đối; đền phủ thì tuỳ ban — ban Mẫu và ban Phật đặt lễ chay, ban Công đồng ban Sơn Trang có nơi vẫn theo lệ cũ đặt lễ mặn, nhưng không ai bắt buộc.

Đặc sản Tuyên Quang nào chay?

Cam sành Hàm Yên (mùa tháng 11 tới tháng 2), chè Shan tuyết Na Hang, bánh gai Chiêm Hoá loại nhân chay, măng khô mộc nhĩ nấm hương vùng Na Hang Lâm Bình.

Đi lễ hội Thành Tuyên mà ăn chay thì tính sao?

Mua sẵn đồ ăn cầm tay từ trước, hoặc chọn quán có thực đơn chay rõ ràng. Đúng dịp Trung thu hàng quán quá tải, không ai có thời gian làm món riêng cho một người.