Ăn chay ở Tam Kỳ: tượng đài tạc chân dung một người mẹ có thật

Tam Kỳ là thành phố tỉnh lỵ Quảng Nam, nằm giữa Đà Nẵng và Quảng Ngãi. Ở rìa thành phố, trên núi Cấm thuộc xã Tam Phú, có một công trình mà nhiều người đi qua quốc lộ 1 đều thấy.

Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng

Công trình khánh thành năm 2015, rộng khoảng 15 héc-ta. Khối tượng chính cao 18,5 mét, tạc bằng đá sa thạch, hình gương mặt một người mẹ vươn lên từ khối núi, hai bên xoè ra như cánh.

Điều đáng nói: đây không phải một gương mặt tưởng tượng.

Mẹ Nguyễn Thị Thứ

Nguyên mẫu của tượng là mẹ Nguyễn Thị Thứ (1904-2010), quê ở Điện Bàn, Quảng Nam.

Trong hai cuộc chiến, gia đình mẹ mất:

• Chín người con trai
• Một con rể
• Hai cháu ngoại

Mẹ sống tới một trăm lẻ sáu tuổi. Nghĩa là bà sống thêm nhiều chục năm sau khi mất hết các con.

Con số đó khó đọc trôi. Chín người con trai không phải một sự kiện — đó là chín lần một người mẹ nhận tin, và mỗi lần đều là lần đầu tiên với riêng đứa con ấy.

Vì sao chọn tạc gương mặt

Phần lớn tượng đài Việt Nam tạc tư thế — người cầm súng, người xông lên, người giương cờ. Tượng đài ở Tam Kỳ chọn khác: chỉ một gương mặt, rất lớn, rất tĩnh.

Lựa chọn đó có lý của nó. Người mẹ trong câu chuyện này không làm gì cả theo nghĩa hành động — bà ở nhà, và bà chịu đựng. Cái đáng tạc không phải động tác mà là sức chịu đựng, và sức chịu đựng thì nằm ở gương mặt.

Trong lòng tượng đài có nhà tưởng niệm, ghi danh hàng vạn Mẹ Việt Nam Anh hùng trên cả nước.

Cỗ chay ngày giỗ

Đây là chỗ câu chuyện này gặp chủ đề của loạt bài.

Trong văn hoá Việt, ngày giỗ và lễ cầu siêu đi liền với cỗ chay. Bài Điện Biên và bài Quảng Trị đã nói kỹ, nhưng ở đây đáng nhắc lại lý do:

Cúng chay là để không thêm một cái chết nữa vào một nghi lễ vốn nói về người đã mất.

Với những gia đình có nhiều người mất trong chiến tranh, số ngày giỗ trong năm là con số cụ thể. Một nhà có chín người con hy sinh thì có chín ngày giỗ, cộng giỗ ông bà, giỗ họ. Nhiều gia đình miền Trung vì thế ăn chay nhiều ngày trong tháng không phải vì theo đạo, mà vì nhà có nhiều đám.

Đây là một lý do ăn chay mà các khảo sát thị trường không bao giờ ghi nhận, nhưng nó có thật ở những vùng chịu chiến tranh nặng nhất: Quảng Nam, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bình Định.

Mâm cỗ chay ngày giỗ miền Trung

Mâm giỗ chay ở đây thường gồm:

• Xôi — xôi đậu xanh, xôi gấc
• Chè — chè đậu, chè trôi nước
• Canh — canh nấm, canh rau củ hầm
• Món kho — đậu hũ kho, mít kho, khổ qua kho
• Món xào — rau xào, nấm xào
• Nem chay, chả chay, giò chay — nếu làm cỗ lớn
• Cơm trắng, muối vừng
• Hoa quả, trầu cau, hương đèn

Nguyên tắc chung đã nói ở bài Tam Chúc và bài Chợ Mới: món phải làm được số lượng, chịu được để lâu, và không cần bếp nóng lúc dọn — vì cỗ giỗ là cỗ nhiều mâm, dọn liên tục.

Tam Kỳ và vùng công nghiệp mới

Tam Kỳ cùng Núi Thành, Chu Lai đang là vùng công nghiệp phát triển nhanh của Quảng Nam, với khu kinh tế mở Chu Lai, nhà máy ô tô, cảng biển.

Lượng lao động nhập cư lớn, làm ca, ở trọ — nhóm mà bài Kỳ Anh và bài Long An đã phân tích: họ mang theo lệ ăn chay của quê nhà nhưng khu công nghiệp không có hạ tầng cho việc đó.

Ở Quảng Nam thì nhóm này còn đông hơn mặt bằng chung, vì như đã nói ở trên — vùng này có nhiều nhà giữ chay ngày giỗ.

Món chay và đặc sản Tam Kỳ

• Cơm gà Tam Kỳ — đặc sản nổi tiếng nhất thành phố; không chay, nhưng phần cơm nấu nghệ và rau dưa thì chay
• Mì Quảng chay — như đã nói kỹ ở bài Mỹ Sơn, đây là món chuyển thể tốt nhất của ẩm thực Quảng
• Bánh đập, bánh tráng cuốn — chay nếu đổi nước chấm
• Bánh xèo, bánh bèo chay
• Bê thui, cá chuồn, mực — không chay
• Mắm nêm — phải hỏi riêng như mọi nơi ở Quảng Nam và Đà Nẵng

Một ghi chú về mì Quảng

Mì Quảng chay đáng được nhắc lại vì nó là ví dụ mẫu mực: mì Quảng vốn chỉ có một ít nước nhưn sền sệt, không phải nước dùng ngập như phở.

Nghĩa là nó không phụ thuộc vào nước xương. Đổi nhưn sang nấm, đậu hũ, cà chua với dầu điều là có ngay bản chay đầy đủ, ăn kèm rau sống, bánh tráng mè, đậu phộng rang — những thứ vốn đã chay.

Đây là quy tắc đã lặp lại suốt loạt bài: món nào có cấu trúc tách rời thì chuyển thể chay dễ; món nào có phần mặn nằm trong nước dùng thì khó.

Hỏi đáp nhanh

Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng ở đâu?

Trên núi Cấm, xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ, Quảng Nam. Khánh thành năm 2015, rộng khoảng 15 héc-ta, khối tượng chính cao 18,5 mét tạc bằng đá sa thạch.

Nguyên mẫu của tượng là ai?

Mẹ Nguyễn Thị Thứ (1904-2010), quê Điện Bàn, Quảng Nam. Gia đình mẹ mất chín người con trai, một con rể và hai cháu ngoại. Mẹ sống tới một trăm lẻ sáu tuổi.

Vì sao tượng chỉ tạc gương mặt?

Vì người mẹ trong câu chuyện này không làm gì theo nghĩa hành động — bà ở nhà và bà chịu đựng. Cái đáng tạc không phải động tác mà là sức chịu đựng, và sức chịu đựng thì nằm ở gương mặt.

Vì sao ngày giỗ lại cúng chay?

Để không thêm một cái chết nữa vào một nghi lễ vốn nói về người đã mất. Đây là nguyên tắc chung của lễ giỗ và cầu siêu trong văn hoá Việt.

Có lý do ăn chay nào mà khảo sát không ghi nhận?

Có — nhiều gia đình miền Trung ăn chay nhiều ngày trong tháng không phải vì theo đạo mà vì nhà có nhiều đám giỗ, do mất nhiều người trong chiến tranh. Điều này có thật ở Quảng Nam, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bình Định.

Vì sao mì Quảng dễ làm bản chay?

Vì mì Quảng vốn chỉ có ít nước nhưn sền sệt chứ không phải nước dùng ngập như phở, nên không phụ thuộc nước xương. Đổi nhưn sang nấm, đậu hũ, cà chua với dầu điều là xong.