Ăn chay ở Quận 8: kênh Tàu Hủ và chuyện một thành phố quay lưng lại với sông

Quận 8 nằm ở phía nam TP.HCM, bị chia cắt bởi một mạng kênh rạch dày: kênh Tàu Hủ, kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn. Đây là quận có nhiều cầu nhất thành phố.

Sài Gòn từng là thành phố sông nước

Bài Bến Nghé và bài Quận 4 đã chạm tới chuyện này. Bài Quận 8 nói thẳng.

Trước khi có đường bộ, Sài Gòn - Chợ Lớn vận hành bằng kênh. Lúa từ miền Tây về theo kênh Tàu Hủ, đổ ở bến Bình Đông, xay ở các nhà máy xay dọc bờ, rồi xuất đi từ cảng.

Nhà xây quay mặt ra kênh, cửa chính là cầu tàu. Chợ họp trên nước. Đây là cấu trúc đô thị mà bài Năm Căn mô tả ở quy mô làng, còn Sài Gòn từng có ở quy mô thành phố.

Rồi nó đảo ngược

Thế kỷ 20, đường bộ thắng. Và khi đường bộ thắng thì kênh đổi vai từ đường giao thông thành chỗ đổ rác:

• Nhà lấn ra mặt nước — nhà sàn chen dày hai bên bờ
• Nước thải đổ thẳng, không qua xử lý
• Kênh bị lấp để làm đường — nhiều con kênh giữa trung tâm biến mất hẳn
• Nhà quay lưng ra bờ — mặt tiền hướng ra đường, mặt hậu hướng ra kênh

Cái cuối là chi tiết nói lên nhiều nhất. Kiến trúc phản ánh quan hệ: khi người ta xây nhà quay lưng lại một thứ, nghĩa là thứ đó đã thành phiền toái chứ không còn là tài sản.

Và giờ đang quay lại

Từ thập niên 1990-2000, TP.HCM làm một loạt dự án cải tạo kênh: Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hoá - Lò Gốm, Tàu Hủ - Bến Nghé - kênh Đôi - kênh Tẻ.

Việc phải làm gồm: di dời hàng chục nghìn hộ sống trên và ven kênh, nạo vét bùn tích tụ nhiều thập kỷ, xây cống bao thu gom nước thải, kè bờ, làm đường và trồng cây hai bên.

Kết quả là những con kênh từng đen kịt nay có nước chảy, có cá, có người đi bộ buổi tối. Đây là một trong những thay đổi đô thị rõ nhất của TP.HCM ba mươi năm qua.

Điều này liên quan gì tới ăn chay

Ba điểm, đều là mạch cũ của loạt bài:

Một — "không sát sinh không chỉ là chuyện đĩa thức ăn". Câu này đã lặp lại nhiều lần, từ bài Đồng Văn tới bài Cà Mau. Một dòng kênh chết là một hệ sinh vật chết, và nó chết không phải vì ai giết nó, mà vì không ai coi nó là việc của mình.

Hai — việc sửa được là có thật. Kênh Nhiêu Lộc từng được coi là hết thuốc chữa. Nó không hết. Điều này quan trọng với người hay thấy các vấn đề môi trường là quá lớn để làm gì được: chúng lớn, nhưng không phải bất động.

Ba — cái giá luôn có người trả. Hàng chục nghìn hộ phải dời đi, phần lớn là người nghèo sống trên kênh nhiều đời. Nói về cải tạo kênh mà không nói phần này là kể một nửa. Loạt bài này đã giữ nguyên tắc đó ở bài Vĩnh Châu (nghề bóc hành), bài Đồ Sơn (chọi trâu), bài Tây Nguyên (hiến sinh): không né phần khó, nhưng cũng không phán từ xa.

Bến Bình Đông và chợ hoa Tết

Bến Bình Đông dọc kênh Tàu Hủ là nơi mỗi dịp Tết, ghe hoa từ miền Tây lên đậu kín mặt kênh — mai, cúc, vạn thọ, tắc.

Đây là một trong số ít cảnh còn giữ được hình ảnh Sài Gòn sông nước cũ, và nó chỉ xuất hiện mỗi năm một lần.

Chợ hoa Tết cũng là mùa cao điểm của ăn chay ở miền Nam: mùng một Tết nhiều gia đình ăn chay cả ngày, và rằm tháng Giêng thì quán chay đông nhất năm — như đã nói ở bài Quận 5 và bài Chợ Lớn.

Món chay ở Quận 8

Quận 8 có cộng đồng người Hoa đáng kể (nối liền với Chợ Lớn qua kênh) và một cộng đồng Khmer nhỏ. Cả hai đều để lại dấu trên bàn ăn:

• Cơm chay bình dân — khu Rạch Ông, chợ Xóm Củi, Phạm Thế Hiển
• Hủ tiếu chay, mì chay — ảnh hưởng Hoa rõ
• Bánh mì chay, xôi chay
• Đậu hũ, tàu hũ ky, mì căn — nguồn từ Chợ Lớn, rất gần
• Chè, sương sáo, đậu hũ nước đường
• Cơm tấm, bánh canh, ốc, hủ tiếu — không chay

Quận 8 là quận thu nhập trung bình thấp so với mặt bằng thành phố, nên quán ăn ở đây thiên về bình dân và giá mềm. Với món chay điều này lại thuận: cơm chay phần bình dân là kiểu quán bền nhất, như đã nói ở bài Hoàn Kiếm và bài Quận 10.

Quận nhiều cầu, nhiều người chạy đêm

Vì bị kênh chia cắt, Quận 8 là quận trung chuyển: hàng từ miền Tây vào thành phố qua đây, chợ đầu mối Bình Điền ở ngay kề Bình Chánh.

Nghĩa là quận này có rất nhiều người làm việc từ nửa đêm tới rạng sáng — tài xế, người bốc hàng, tiểu thương đi lấy hàng. Cùng lớp người đã nói ở bài Thủ Đức, bài Hóc Môn, bài Đơn Dương.

Và như mọi lần: khung giờ đó không có lựa chọn chay.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Sài Gòn trước đây vận hành bằng gì?

Bằng kênh. Lúa từ miền Tây về theo kênh Tàu Hủ, đổ ở bến Bình Đông, xay ở các nhà máy dọc bờ rồi xuất đi từ cảng. Nhà xây quay mặt ra kênh, cửa chính là cầu tàu.

Vì sao kênh Sài Gòn từng ô nhiễm nặng?

Khi đường bộ thắng, kênh đổi vai từ đường giao thông thành chỗ đổ rác: nhà lấn ra mặt nước, nước thải đổ thẳng không xử lý, nhiều kênh bị lấp làm đường, và nhà quay lưng ra bờ.

Cải tạo kênh gồm những gì?

Di dời hàng chục nghìn hộ sống trên và ven kênh, nạo vét bùn tích tụ nhiều thập kỷ, xây cống bao thu gom nước thải, kè bờ, làm đường và trồng cây hai bên.

Chuyện kênh liên quan gì tới ăn chay?

Ba điểm: không sát sinh không chỉ là chuyện đĩa thức ăn — một dòng kênh chết là một hệ sinh vật chết; việc sửa được là có thật, các vấn đề môi trường lớn nhưng không bất động; và cái giá luôn có người trả, phần lớn là người nghèo phải dời đi.

Bến Bình Đông có gì đặc biệt?

Mỗi dịp Tết, ghe hoa từ miền Tây lên đậu kín mặt kênh — mai, cúc, vạn thọ, tắc. Một trong số ít cảnh còn giữ hình ảnh Sài Gòn sông nước cũ, mỗi năm chỉ xuất hiện một lần.

Món chay ở Quận 8 thiên về kiểu nào?

Bình dân và giá mềm — cơm chay phần, hủ tiếu chay, mì chay ảnh hưởng Hoa. Đây cũng là kiểu quán bền nhất với món chay.