Ăn chay ở Quận 11: hai ngôi chùa cổ nhất Sài Gòn và những pho tượng gỗ

Quận 11 nằm giữa Chợ Lớn và trung tâm Sài Gòn, với công viên Đầm Sen, cộng đồng người Hoa đông, và hai ngôi chùa thuộc hàng cổ nhất thành phố.

Hai ngôi chùa cùng một gốc

Chùa Giác Lâm (nay thuộc quận Tân Bình, sát Quận 11) dựng năm 1744 — được coi là ngôi chùa cổ nhất Sài Gòn.

Chùa Giác Viên ở Quận 11, gần Đầm Sen, dựng vào cuối thế kỷ 18, và có quan hệ trực tiếp với Giác Lâm: theo truyền lại, chùa hình thành từ một am nhỏ dựng để tập kết gỗ cho việc trùng tu chùa Giác Lâm, rồi phát triển thành chùa.

Cả hai đều thuộc phái Lâm Tế — dòng thiền được thiền sư Nguyên Thiều truyền vào Đàng Trong, đã nói ở bài An Nhơn về chùa Thập Tháp.

Điều đáng xem: tượng gỗ và bao lam

Giá trị lớn nhất của hai ngôi chùa này không nằm ở kiến trúc mà ở hệ thống tượng và chạm khắc gỗ.

Chùa Giác Lâm giữ hơn một trăm pho tượng, phần lớn bằng gỗ, nhiều pho có từ thế kỷ 18-19. Giác Viên cũng có hàng trăm pho tượng và bao lam chạm khắc.

Bao lam là gì

Bao lam là những tấm gỗ chạm lộng — chạm thủng xuyên qua tấm gỗ — treo ở cửa võng, trước ban thờ, giữa các cột trong chùa và đình Nam Bộ.

Đề tài chạm thường là: tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý (mai, lan, cúc, trúc), hoa lá, chim muông, tích truyện.

Kỹ thuật chạm lộng rất khó: thợ phải đục thủng gỗ mà không làm gãy các chi tiết mảnh, và bố cục phải nhìn được từ cả hai mặt.

Một tấm bao lam lớn có thể mất nhiều tháng tới cả năm để làm, do một nhóm thợ.

Vì sao gỗ chứ không phải đá

Đây là khác biệt giữa chùa Bắc Bộ và chùa Nam Bộ đáng chú ý:

• Miền Bắc — nhiều đá, và có truyền thống chạm đá lâu đời; chùa có tượng đá, bia đá, tháp đá
• Nam Bộ — gần như không có núi đá, nhưng có rừng gỗ quý và sông ngòi để chở gỗ

Nên nghệ thuật chùa Nam Bộ là nghệ thuật gỗ: tượng gỗ, bao lam, hoành phi, câu đối, cột kèo chạm.

Loạt bài đã gặp cùng logic ở nhiều nơi: vật liệu quyết định hình thức. Nhà Đường Lâm xây bằng đá ong vì đất đó có đá ong; nhà thờ gỗ Kon Tum làm bằng gỗ cà chít vì rừng Tây Nguyên có; tháp Chăm xây bằng gạch vì vùng đó sẵn đất sét.

Tượng gỗ và việc bảo quản

Gỗ trong khí hậu nhiệt đới ẩm là vật liệu khó giữ: mối mọt, ẩm mốc, cong vênh, cháy.

Cách người xưa xử lý:

• Chọn gỗ tốt — mít, gõ, trắc, sao; gỗ mít được ưa dùng làm tượng vì thớ mịn, ít cong, và nhẹ
• Sơn son thếp vàng — lớp sơn ta không chỉ để đẹp mà còn bịt kín bề mặt, chống ẩm và mối
• Kê cao, thoáng — tượng đặt trên bệ, gian thờ thông gió
• Hương khói thường xuyên — khói có tác dụng xua côn trùng

Chi tiết cuối thú vị: việc thắp hương hằng ngày ở chùa vô tình là một biện pháp bảo quản. Chùa bỏ hoang thì tượng hỏng rất nhanh.

Cơm chay ở hai chùa

Cả Giác Lâm và Giác Viên đều là chùa đang hoạt động, có trai đường, phục vụ cơm chay vào ngày rằm, mùng một và các dịp lễ lớn.

Đây là kiểu cơm chay nhà chùa cổ điển: đơn giản, ít món, không giả mặn — cơm, canh, món kho, rau luộc, dưa. Khác hẳn cỗ chay nhà hàng.

Với ai muốn biết cơm chay truyền thống là thế nào, đây là chỗ nên tới — hơn là vào nhà hàng chay.

Quận 11 và cộng đồng Hoa

Quận 11 có cộng đồng người Hoa đông, nối liền với Chợ Lớn ở Quận 5 và Quận 6.

Như đã nói ở bài Chợ Lớn: bếp Hoa là nơi sinh ra món chay giả mặn của Việt Nam, và là nguồn cung đồ chay khô cho cả miền Nam — mì căn, tàu hũ ky, nấm khô, chao, tương.

Ở Quận 11 có nhiều hội quán của các bang người Hoa, và các chùa Hoa đều làm cơm chay vào ngày lễ, đặc biệt là tháng 7 âm lịch — tháng Vu Lan, khi nhiều gia đình người Hoa ăn chay cả tháng.

Món chay khu vực

• Cơm chay nhà chùa — Giác Lâm, Giác Viên, ngày rằm mùng một
• Mì xào chay, hủ tiếu chay kiểu Hoa
• Bánh bao chay — nhân nấm, đậu, rau củ
• Chè Hoa — chè mè đen, chè hạnh nhân, quy linh cao, sâm bổ lượng
• Sương sáo, sương sâm
• Bánh hỏi, cơm tấm, phá lấu — không chay

Lưu ý quen thuộc: dầu hào trong món xào kiểu Hoa — phải dùng loại dầu hào chay làm từ nấm, như đã nói ở bài Chợ Lớn và Móng Cái.

Đầm Sen và nhịp cuối tuần

Công viên Đầm Sen là điểm vui chơi gia đình lâu đời của Sài Gòn, đông nhất vào cuối tuần và dịp lễ.

Khách ở đây là gia đình có trẻ nhỏ — nhóm mà bài Bát Tràng đã nói: trong mỗi nhóm luôn có vài người không ăn được món chung, gồm cả người ăn chay.

Đồ ăn trong công viên thì như mọi công viên: gà rán, xúc xích, mì ly. Gần như không có lựa chọn chay, dù khu vực xung quanh là nơi có nhiều quán chay nhất thành phố.

Hỏi đáp nhanh

Chùa nào cổ nhất Sài Gòn?

Chùa Giác Lâm, dựng năm 1744. Chùa Giác Viên ở Quận 11 dựng cuối thế kỷ 18, hình thành từ một am nhỏ dựng để tập kết gỗ trùng tu chùa Giác Lâm. Cả hai thuộc phái Lâm Tế.

Bao lam là gì?

Những tấm gỗ chạm lộng — chạm thủng xuyên qua tấm gỗ — treo ở cửa võng, trước ban thờ, giữa các cột trong chùa và đình Nam Bộ. Đề tài thường là tứ linh, tứ quý, hoa lá chim muông.

Vì sao chùa Nam Bộ nhiều đồ gỗ hơn đồ đá?

Vì Nam Bộ gần như không có núi đá, nhưng có rừng gỗ quý và sông ngòi để chở gỗ. Miền Bắc nhiều đá nên có truyền thống chạm đá, tượng đá, bia đá, tháp đá.

Người xưa giữ tượng gỗ bằng cách nào?

Chọn gỗ tốt như mít, gõ, trắc, sao; sơn son thếp vàng để bịt kín bề mặt chống ẩm và mối; kê cao và để thoáng; và thắp hương thường xuyên vì khói xua côn trùng — chùa bỏ hoang thì tượng hỏng rất nhanh.

Cơm chay nhà chùa khác cỗ chay nhà hàng thế nào?

Đơn giản, ít món, không giả mặn — cơm, canh, món kho, rau luộc, dưa. Ai muốn biết cơm chay truyền thống thế nào thì nên tới chùa hơn là vào nhà hàng chay.

Món xào kiểu Hoa cần hỏi gì?

Dầu hào — loại thường làm từ hàu, phải dùng dầu hào chay làm từ nấm.