Ăn chay ở Phú Yên: bãi đá xếp thành cột như có người dựng

Phú Yên nằm giữa Bình Định và Khánh Hoà, có bờ biển dài với nhiều vịnh, gành và đầm phá. Tỉnh này được nhiều người biết tới sau bộ phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, nhưng thứ đáng xem nhất ở đây có tuổi hàng triệu năm.

Gành Đá Đĩa

Gành Đá Đĩa ở huyện Tuy An là một bãi đá nhô ra biển, gồm hàng nghìn cột đá xếp khít vào nhau. Nhìn từ trên xuống, chúng là những ô đa giác đều — phần lớn là lục giác, xen kẽ ngũ giác và tứ giác.

Trông như có người xếp. Nhưng không ai làm cả.

Đá bazan nguội thế nào

Đây là hiện tượng bazan cột, hình thành khi dung nham núi lửa chảy ra rồi nguội lại đủ chậm và đủ đều.

Khi khối dung nham nguội, nó co lại. Sự co đó tạo ra ứng suất, và khối đá nứt ra để giải phóng ứng suất. Điều thú vị là cách nứt tiết kiệm năng lượng nhất là nứt thành hình lục giác — cùng lý do khiến tổ ong có hình lục giác.

Vết nứt lan từ bề mặt xuống sâu, tạo thành những cột thẳng đứng.

Hiện tượng này hiếm trên thế giới. Nổi tiếng nhất là Giant's Causeway ở Bắc Ireland. Ở Việt Nam, gành Đá Đĩa là nơi thấy rõ nhất.

Vì sao đáng nhắc trong loạt bài này

Vì nó là một lời nhắc dễ chịu: rất nhiều thứ trông như có bàn tay sắp đặt thật ra chỉ là vật chất làm theo quy luật của nó.

Cùng ý đó, tổ ong lục giác không phải vì ong biết hình học, mà vì đó là cách tốn ít sáp nhất. Lá sen không dính nước không phải vì phép lạ, mà vì bề mặt có cấu trúc siêu nhỏ.

Đạo Phật gọi cái nhìn này là thấy đúng như nó là — không thêm vào, không bớt đi. Và thú vị ở chỗ: nhìn đúng như thế thì thiên nhiên không kém kỳ diệu đi chút nào, chỉ là kỳ diệu theo cách khác.

Tháp Nhạn

Ngay thành phố Tuy Hoà, trên núi Nhạn bên sông Đà Rằng, có tháp Nhạn — tháp Chăm xây khoảng thế kỷ 11-12, cao gần 24 mét.

Đây là một trong những tháp Chăm còn nguyên vẹn nhất miền Trung. Cũng như Mỹ Sơn và Po Klong Garai đã nói ở các bài trước, tháp xây bằng gạch xếp khít gần như không thấy mạch vữa.

Tháp Nhạn nằm ngay trong lòng thành phố, leo lên là thấy toàn cảnh Tuy Hoà và cửa sông. Đây cũng là nơi tổ chức các hoạt động văn hoá vào rằm tháng Giêng.

Chùa Thanh Lương — ngôi chùa làm từ thứ biển đưa vào

Ở huyện Tuy An có chùa Thanh Lương, một ngôi chùa có cách trang trí không giống đâu: tường và các hạng mục được ghép từ san hô, gốm vỡ, vỏ sò, chai lọ và đồ nhặt được ở biển.

Chùa cũng nổi tiếng với pho tượng Quán Thế Âm mà theo lời kể của người địa phương là được ngư dân vớt lên từ biển và đưa về thờ.

Dù chi tiết truyền tụng có nhiều dị bản, cách làm chùa thì rõ ràng: dùng thứ sẵn có và thứ bị bỏ đi để dựng nên chỗ thờ tự.

Điều đó hợp với tinh thần đã gặp ở Vĩnh Long — lò gạch nung bằng trấu — và ở Bát Tràng: không có gì là thừa nếu biết dùng.

Đặc sản Phú Yên

• Bánh tráng Hoà Đa — bánh tráng nổi tiếng của Phú Yên, dẻo, dày vừa, cuốn không cần nhúng nhiều; chay hoàn toàn
• Bánh hỏi Hoà Đa — sợi bún rất mảnh ép thành tấm; phần bánh là chay, thường ăn với lòng heo nên phải hỏi
• Sò huyết đầm Ô Loan, cá ngừ đại dương, ghẹ sông Cầu — đặc sản nổi tiếng nhất, không chay
• Mắt cá ngừ đại dương — món trứ danh của Tuy Hoà, không chay
• Dừa Sông Cầu, xoài Đá Trắng, khóm Đồng Din
• Muối, nước mắm — vùng biển, có trong nhiều món

Bánh tráng Hoà Đa và món cuốn chay

Như đã nói ở bài Trảng Bàng, bánh tráng là nền của cả nhóm món cuốn chay. Bánh tráng Hoà Đa mềm và dày hơn bánh tráng miền Tây, cuốn chắc tay hơn, hợp với nhân nhiều.

Món cuốn chay cơ bản: bánh tráng, bún, đậu hũ chiên, rau sống, dưa leo, chuối chát, chấm tương đậu phộng hoặc nước tương pha me.

Đây là món đáng chú ý với người kinh doanh: nguyên liệu rẻ, không cần bếp nóng lúc bán, làm nhanh, cầm đi được — gần như mọi tiêu chí của một món bán dài giờ.

Một tỉnh yên tĩnh trên trục Bắc Nam

Tuy Hoà là thành phố nhỏ, yên, nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc Nam. Ga Tuy Hoà và các ga nhỏ trong tỉnh đón tàu suốt đêm.

Khách đi tàu Bắc Nam xuống ga lúc 2-3 giờ sáng là chuyện thường. Và như mọi ga tàu ở Việt Nam, quanh ga có hàng ăn đêm — nhưng là hủ tiếu, mì, cơm sườn.

Người ăn chay đi tàu đường dài, đặc biệt là người đi lễ hoặc người ăn chay kỳ, gặp đúng vấn đề đã nhắc suốt loạt bài này: đói vào đúng giờ không có ai bán thứ mình ăn được.

Hỏi đáp nhanh

Gành Đá Đĩa hình thành thế nào?

Là hiện tượng bazan cột: dung nham núi lửa chảy ra rồi nguội lại đủ chậm và đủ đều, khối đá co lại và nứt ra để giải phóng ứng suất. Cách nứt tiết kiệm năng lượng nhất là thành hình lục giác — cùng lý do tổ ong có hình lục giác.

Hiện tượng này có ở đâu khác?

Hiếm trên thế giới, nổi tiếng nhất là Giant's Causeway ở Bắc Ireland. Ở Việt Nam, gành Đá Đĩa là nơi thấy rõ nhất.

Tháp Nhạn xây khi nào?

Khoảng thế kỷ 11-12, cao gần 24 mét, trên núi Nhạn bên sông Đà Rằng ngay thành phố Tuy Hoà. Đây là một trong những tháp Chăm còn nguyên vẹn nhất miền Trung.

Chùa Thanh Lương có gì đặc biệt?

Tường và các hạng mục được ghép từ san hô, gốm vỡ, vỏ sò, chai lọ và đồ nhặt được ở biển — dùng thứ sẵn có và thứ bị bỏ đi để dựng nên chỗ thờ tự.

Bánh tráng Hoà Đa khác bánh tráng miền Tây thế nào?

Mềm và dày hơn, cuốn chắc tay hơn, hợp với nhân nhiều. Chay hoàn toàn và là nền của nhóm món cuốn chay.

Món cuốn chay cơ bản gồm gì?

Bánh tráng, bún, đậu hũ chiên, rau sống, dưa leo, chuối chát, chấm tương đậu phộng hoặc nước tương pha me. Nguyên liệu rẻ, không cần bếp nóng lúc bán, làm nhanh và cầm đi được.