Ăn chay ở Phú Thọ: bánh chưng bánh giầy và lễ vật gốc của người Việt

Phú Thọ là đất Tổ. Khu di tích đền Hùng ở núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, là nơi thờ các vua Hùng — và là nơi diễn ra giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng 3 âm lịch, ngày lễ duy nhất được cả nước nghỉ để tưởng nhớ tổ tiên chung.

Truyền thuyết về hai thứ bánh

Chuyện Lang Liêu ai cũng biết, nhưng ít khi được đọc kỹ ở góc độ lễ vật.

Vua Hùng thứ sáu muốn chọn người nối ngôi, ra lệnh các hoàng tử tìm lễ vật dâng cúng tổ tiên. Các hoàng tử khác đi tìm của ngon vật lạ — sơn hào hải vị, chim quý thú hiếm.

Lang Liêu, người con thứ mười tám, nghèo, không có gì. Ông nằm mộng được thần mách: không có gì quý bằng gạo, vì gạo nuôi người.

Ông làm hai thứ bánh:

• Bánh chưng — vuông, tượng đất
• Bánh giầy — tròn, tượng trời

Vua chọn Lang Liêu nối ngôi.

Điều ít ai để ý về hai thứ bánh đó

Ý nghĩa thường được kể là "trời tròn đất vuông". Nhưng có một tầng nghĩa nữa nằm ngay trong tình tiết gốc.

Các hoàng tử kia đi săn bắt để có lễ vật. Lang Liêu thì không giết gì cả — ông lấy gạo, thứ do đồng ruộng mà ra.

Và bánh giầy thì chay tuyệt đối: chỉ có gạo nếp giã nhuyễn, không nhân, không gia vị. Không thứ lễ vật nào đơn giản hơn được nữa.

Bánh chưng thì có nhân đậu xanh và thịt lợn — nhưng phiên bản chay của nó, bánh chưng chay nhân đậu xanh không thịt, cũng là món có từ lâu và vẫn được làm để cúng chùa.

Nghĩa là ngay ở truyền thuyết lập quốc, cái được chọn không phải là món quý hiếm mà là thứ do công sức trồng cấy làm ra. Đó là một lựa chọn giá trị, không chỉ là chuyện món ăn.

Cỗ chay ngày giỗ Tổ

Lễ vật dâng lên đền Hùng theo nghi thức quốc lễ gồm bánh chưng, bánh giầy, hương hoa, trầu cau, rượu. Nhiều đoàn dâng thêm mâm ngũ quả và xôi chè.

Ở các đền trên núi Nghĩa Lĩnh — đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, đền Giếng, chùa Thiên Quang — đồ lễ chủ yếu là lễ chay. Chùa Thiên Quang nằm ngay cạnh đền Hạ là chùa Phật, lễ chay tuyệt đối.

Ngày giỗ Tổ, Việt Trì đông kín. Hàng quán phục vụ khách đoàn, và cũng như mọi lễ hội lớn, người ăn chay nên tính trước chứ đừng trông vào việc gọi món tại chỗ.

Hát Xoan — di sản đi kèm

Hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh năm 2011 (khi đó ở danh sách cần bảo vệ khẩn cấp), rồi năm 2017 chuyển sang danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại — trường hợp đầu tiên trên thế giới được chuyển như vậy.

Hát Xoan là hát thờ ở cửa đình, gắn với tín ngưỡng thờ vua Hùng. Các phường Xoan gốc ở An Thái, Thét, Phù Đức, Kim Đới.

Đặc sản đất Tổ

• Bưởi Đoan Hùng — giống bưởi nhỏ, vỏ mỏng, tôm mọng, ngọt mát; có chỉ dẫn địa lý
• Hồng Hạc Trì — hồng không hạt
• Chè Phú Thọ — vùng chè lâu đời, có cả chè xanh và chè đen xuất khẩu
• Bánh tai — bánh bột gạo hình cái tai, nhân thịt; có thể đặt nhân chay
• Cọ ỏm — quả cọ luộc, món quê đặc trưng Phú Thọ, chay hoàn toàn, bùi và béo
• Rau sắn muối chua — lá sắn non muối, nấu canh; chay nếu không nấu với cá
• Thịt chua Thanh Sơn — đặc sản nổi tiếng, không chay

Chỗ cần hỏi kỹ

• Rau sắn nấu canh — ngon nhất là nấu với cá, nên phải hỏi
• Bánh tai — nhân thịt mặc định
• Xôi nếp gà gáy Mỹ Lung — gạo nếp đặc sản, bản thân chay, nhưng hay ăn kèm mặn
• Canh, nước lèo quán bình dân — ninh xương

Một chỗ trống trên thị trường

Việt Trì là thành phố công nghiệp gần 300 nghìn dân, cộng với lượng khách hành hương rất lớn dồn vào tháng 3 âm lịch. Nhưng số quán chay mở cả ngày ở đây không nhiều.

Đây là kiểu địa bàn mà một mô hình gọn — thực đơn ngắn, bán được cả ngày lẫn đêm, phục vụ cả người đi làm lẫn khách hành hương — có chỗ đứng rõ ràng.

Hỏi đáp nhanh

Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nào?

Mùng 10 tháng 3 âm lịch, tại khu di tích đền Hùng ở núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì. Đây là ngày lễ duy nhất cả nước nghỉ để tưởng nhớ tổ tiên chung.

Bánh giầy có chay không?

Chay tuyệt đối — chỉ gạo nếp giã nhuyễn, không nhân, không gia vị. Bánh chưng thì có nhân thịt lợn, nhưng bánh chưng chay nhân đậu xanh không thịt cũng là món có từ lâu và vẫn dùng cúng chùa.

Truyền thuyết Lang Liêu nói gì về lễ vật?

Các hoàng tử khác đi săn tìm sơn hào hải vị, còn Lang Liêu lấy gạo làm bánh — không giết gì cả. Thứ được vua chọn không phải món quý hiếm mà là thứ do công sức trồng cấy làm ra.

Hát Xoan được công nhận khi nào?

UNESCO ghi danh năm 2011 ở danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, rồi năm 2017 chuyển sang danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại — trường hợp đầu tiên trên thế giới được chuyển như vậy.

Cọ ỏm là món gì?

Quả cọ luộc, món quê đặc trưng Phú Thọ, chay hoàn toàn, vị bùi và béo. Luộc phải đúng nhiệt, nước quá sôi thì quả cứng và chát.

Đặc sản Phú Thọ nào cần hỏi kỹ?

Rau sắn muối chua — nấu ngon nhất là nấu với cá. Bánh tai thì nhân thịt mặc định, có thể đặt nhân chay. Thịt chua Thanh Sơn thì chắc chắn không chay.