Ăn chay ở Phát Diệm: nhà thờ mang dáng chùa và chữ “ăn chay” bên Công giáo

Nhà thờ chính toà Phát Diệm ở thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, Ninh Bình, xây từ năm 1875 tới 1898 dưới sự chủ trì của linh mục Phêrô Trần Lục — dân gian gọi là cụ Sáu.

Một nhà thờ mang dáng đình chùa

Đây là công trình Công giáo đặc biệt nhất Việt Nam, vì nó không xây theo lối Gothic hay Roman như các nhà thờ khác, mà theo lối kiến trúc truyền thống Việt.

Những chỗ thấy rõ nhất:

• Phương Đình — tháp chuông vuông trước nhà thờ, dựng bằng đá, mái cong nhiều tầng kiểu đình làng. Nhìn ngang thì giống tam quan chùa hơn là tháp chuông nhà thờ.
• Mái ngói cong với đầu đao vút lên
• Cột gỗ lim lớn, kê trên chân tảng đá — đúng kết cấu nhà gỗ Việt
• Nhà thờ Đá (nhà nguyện Trái tim Đức Mẹ) — toàn bộ tường, cột, chấn song đều bằng đá chạm
• Hồ nước hình vuông phía trước, có non bộ — bố cục sân trước của đình chùa Việt

Cụ Sáu Trần Lục làm việc này có chủ ý. Ông muốn đạo Công giáo mặc áo Việt, để người dân nhìn vào thấy quen chứ không thấy xa lạ. Đó là một lựa chọn hội nhập văn hoá, và nó được thực hiện từ thế kỷ 19 — rất sớm.

Vật liệu được vận chuyển bằng cách thủ công từ những nơi cách hàng chục tới hàng trăm cây số, trong điều kiện vùng này vốn là đất bồi mới, nền yếu — phải đóng hàng nghìn cọc tre, đổ đất đá làm móng.

Ăn chay bên Công giáo nghĩa là gì

Đây là chỗ hầu hết người Việt hiểu nhầm, kể cả nhiều người Công giáo trẻ. Trong Công giáo có hai việc khác nhau, hay bị gộp làm một:

Giữ chay (ăn chay)

Ăn ít đi, không phải không ăn thịt. Cụ thể: một bữa no trong ngày, hai bữa còn lại ăn nhẹ, cộng lại không bằng một bữa no. Không ăn vặt giữa các bữa.

Mục đích là hãm mình — tự nguyện chịu thiếu thốn để nhớ tới sự thương khó và để chia sẻ với người đói.

Kiêng thịt

Không ăn thịt các loài máu nóng — bò, lợn, gà, dê. Nhưng cá và hải sản thì được, trứng và sữa cũng được.

Đây là khác biệt lớn nhất với ăn chay nhà Phật: người Công giáo kiêng thịt vẫn ăn cá.

Khi nào phải làm

Mùa Chay kéo dài 40 ngày, từ thứ Tư Lễ Tro tới trước lễ Phục Sinh.

Về độ tuổi: luật buộc giữ chay từ 18 tới 59 tuổi, kiêng thịt từ 14 tuổi trở lên. Người bệnh, người lao động nặng, phụ nữ mang thai được miễn.

Hai truyền thống, một tinh thần

Đặt cạnh nhau thì thấy điểm chung và điểm khác rõ ràng:

Khác nhau về nội dung, nhưng giống nhau ở một điểm căn bản: cả hai đều dùng việc ăn để rèn ý. Không phải vì thức ăn có tội, mà vì tự nguyện bớt đi một thứ mình thích là cách tập kiểm soát chính mình.

Kim Sơn là huyện có tỉ lệ giáo dân rất cao, nên ở đây hai lịch chay chạy song song trong cùng một huyện — chay rằm mùng một của bên Phật, kiêng thịt thứ Sáu của bên Công giáo.

Kim Sơn — đất cói và đất mới

Huyện Kim Sơn do Nguyễn Công Trứ chiêu dân khai hoang lập ra năm 1829, lấn biển mà thành. Đất ở đây vẫn tiếp tục bồi ra phía biển tới nay.

Cói Kim Sơn là nghề truyền thống lớn nhất huyện — chiếu cói, thảm, túi, đồ thủ công xuất khẩu. Cói trồng ở vùng nước lợ, chịu được mặn.

Đặc sản ẩm thực:

• Rượu Kim Sơn — rượu nếp nổi tiếng, nấu bằng men thuốc bắc
• Gỏi cá nhệch — đặc sản số một của huyện, không chay
• Bún mọc Kim Sơn — không chay
• Rau muống, rau lang, khoai vùng đất bồi
• Mắm tép — không chay, và là gia vị ẩn trong nhiều món

Vùng ven biển như Kim Sơn thì mắm và cá khô có mặt trong hầu hết món, kể cả món rau. Người ăn chay ở đây phải hỏi kỹ hơn cả vùng núi.

Một huyện, hai nhu cầu

Kim Sơn có cả giáo dân kiêng thịt ngày thứ Sáu lẫn Phật tử ăn chay ngày rằm. Cộng lại, số ngày trong tháng mà một phần dân cư cần đồ không thịt là khá nhiều.

Nhưng hai nhóm cần hai thứ khác nhau: bên Công giáo kiêng thịt thì ăn cá được, bên Phật thì không. Quán nào làm chung một menu "đồ chay" cho cả hai là hiểu sai thị trường.

Cách đúng là tách rõ: món chay thuần thực vật phục vụ được cả hai; món cá chỉ phục vụ được một bên. Và đồ chay thuần — như bánh mì chay — là mẫu số chung duy nhất.

Hỏi đáp nhanh

Nhà thờ Phát Diệm xây khi nào?

Từ năm 1875 tới 1898, do linh mục Phêrô Trần Lục — dân gian gọi cụ Sáu — chủ trì. Đây là nhà thờ duy nhất ở Việt Nam xây theo lối kiến trúc đình chùa truyền thống thay vì Gothic hay Roman.

Ăn chay trong Công giáo nghĩa là gì?

Là ăn ít đi, không phải không ăn thịt: một bữa no trong ngày, hai bữa còn lại ăn nhẹ cộng lại không bằng một bữa no, không ăn vặt giữa các bữa. Mục đích là hãm mình.

Kiêng thịt khác ăn chay thế nào?

Kiêng thịt là không ăn thịt các loài máu nóng — bò, lợn, gà, dê — nhưng cá, hải sản, trứng, sữa thì được. Đây là khác biệt lớn nhất với chay nhà Phật: người Công giáo kiêng thịt vẫn ăn cá.

Khi nào người Công giáo phải giữ chay và kiêng thịt?

Giữ chay và kiêng thịt cả hai vào thứ Tư Lễ Tro và thứ Sáu Tuần Thánh. Các thứ Sáu trong Mùa Chay thì kiêng thịt. Luật buộc giữ chay từ 18 tới 59 tuổi, kiêng thịt từ 14 tuổi.

Mùa Chay kéo dài bao lâu?

40 ngày, từ thứ Tư Lễ Tro tới trước lễ Phục Sinh.

Huyện Kim Sơn có từ bao giờ?

Năm 1829, do Nguyễn Công Trứ chiêu dân khai hoang lấn biển mà lập ra. Đất ở đây vẫn tiếp tục bồi ra phía biển tới nay, và cói Kim Sơn là nghề truyền thống lớn nhất huyện.