Ăn chay ở Ngũ Hành Sơn: năm ngọn núi ngũ hành và ngũ hành trong mâm cơm

Ngũ Hành Sơn ở quận Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, cách trung tâm khoảng 8 km. Đây là năm ngọn núi đá vôi nhô lên giữa vùng cát ven biển — một cảnh tượng địa chất kỳ lạ.

Năm ngọn, năm hành

Vua Minh Mạng khi tới đây đã đặt tên cho năm ngọn theo ngũ hành:

• Kim Sơn — kim, kim loại
• Mộc Sơn — mộc, cây
• Thuỷ Sơn — thuỷ, nước; ngọn lớn nhất và là nơi tập trung chùa động
• Hoả Sơn — hoả, lửa; gồm Dương Hoả Sơn và Âm Hoả Sơn
• Thổ Sơn — thổ, đất

Trên Thuỷ Sơn có cụm di tích chính: chùa Tam Thai (dựng lại năm 1825 thời Minh Mạng), chùa Linh Ứng, động Huyền Không, động Hoa Nghiêm, động Vân Thông, và Vọng Giang Đài, Vọng Hải Đài.

Động Huyền Không là điểm đặc sắc nhất: một hang lớn có trần thủng, ánh sáng từ trên rọi xuống thành cột sáng, bên dưới là tượng Phật và các ban thờ. Cảm giác trong đó rất khác chùa xây — chùa ở đây là chính cái hang.

Ngũ hành trong bếp — không phải chuyện huyền bí

Ngũ hành không chỉ để đặt tên núi. Nó là hệ thống phân loại mà người xưa dùng để cân một bữa ăn, và phần lớn nội dung của nó là kinh nghiệm dinh dưỡng được mã hoá lại.

Ngũ vị

Nguyên tắc là một mâm nên có đủ năm vị và năm màu. Nghe có vẻ triết lý, nhưng thực chất nó ép người nấu phải dùng nhiều nhóm nguyên liệu khác nhau — và đó chính là định nghĩa của một bữa ăn cân đối theo dinh dưỡng hiện đại.

Mâm cơm chay nhà chùa truyền thống tuân theo nguyên tắc này khá chặt: có món canh, món kho, món xào, món luộc, món muối chua, đủ vị đủ màu.

Âm dương và cách người Việt cân món

Cùng hệ thống đó còn có cặp âm - dương: thức ăn được xếp theo tính hàn (mát) và nhiệt (nóng), và cách nấu là cân hai bên cho khỏi lệch.

Vài cặp quen thuộc mà ai cũng dùng mà không gọi tên:

• Rau muống (hàn) chấm nước tương gừng (nhiệt)
• Bí đao, mướp (hàn) nấu với gừng, tiêu
• Đậu phụ (hàn) rán, kho tiêu — chế biến bằng lửa để bớt hàn
• Chè đậu đen (hàn) nấu với gừng
• Khoai lang, khoai môn (bình) ăn quanh năm

Điều này có ý nghĩa thực tế với người ăn chay: chế độ ăn thực vật thiên về tính hàn, nhiều rau nhiều đậu. Người ăn chay trường mà hay lạnh bụng, tay chân lạnh, thường là do mất cân ở chỗ này.

Cách chữa không phải bỏ chay, mà là tăng gia vị ấm — gừng, riềng, tiêu, quế, hồi, sả — và tăng món kho, món rang, món nướng thay vì chỉ luộc và salad.

Chùa trong hang và cơm chay

Chùa Tam Thai và Linh Ứng trên Thuỷ Sơn đều là chùa đang hoạt động, có tăng ni trụ trì. Ngày rằm mùng một có lễ và có cơm chay.

Đà Nẵng nói chung là thành phố có nhiều quán chay, và khu Ngũ Hành Sơn - Non Nước có vài quán chay phục vụ khách đi lễ. Dễ tìm hơn nhiều vùng khác.

Làng đá Non Nước

Dưới chân núi là làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước, có từ thế kỷ 18. Thợ ở đây tạc tượng Phật, tượng Quán Âm, linh vật, đồ trang trí từ đá cẩm thạch.

Một chi tiết đáng nói: nghề này từng lấy đá ngay từ chính năm ngọn núi, khiến núi bị khoét dần. Từ năm 1990 việc khai thác đá tại chỗ đã bị cấm, và nay đá được nhập từ nơi khác về.

Đây là một ví dụ nhỏ về cùng một nguyên tắc chạy suốt loạt bài này: lấy ít đi từ thứ nuôi mình thì thứ đó còn lại lâu hơn. Cấm khai thác đá ở Ngũ Hành Sơn và việc một người chọn ăn chay là hai quy mô khác nhau của một ý nghĩ.

Đặc sản Đà Nẵng chay được

• Mì Quảng chay — phổ biến ở Đà Nẵng
• Bánh tráng cuốn rau — chay nếu bỏ mắm nêm và thịt
• Bánh bèo, bánh nậm chay — nhân đậu xanh hoặc nấm thay tôm chấy
• Chè, tàu hũ đường gừng
• Bún chả cá, bánh tráng cuốn thịt heo, gỏi cá Nam Ô — không chay
• Mắm nêm — như ở Quảng Nam, phải hỏi riêng

Thành phố du lịch và nhịp ăn

Đà Nẵng có nhịp du lịch rất rõ: khách bay tới muộn, đi biển sớm, ăn khuya sau khi đi cầu Rồng và chợ đêm. Nhiều nhóm khách ăn bữa chính lúc 21-22 giờ.

Quán chay ở Đà Nẵng phần lớn đóng sớm, đúng lúc dòng khách đó bắt đầu tìm chỗ ăn. Đó là khoảng trống giống hệt Hà Nội và các thành phố du lịch khác — và là lý do mô hình mở dài giờ có chỗ.

Hỏi đáp nhanh

Ngũ Hành Sơn gồm những ngọn nào?

Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Hoả Sơn (gồm Dương Hoả và Âm Hoả), Thổ Sơn — tên do vua Minh Mạng đặt theo ngũ hành. Thuỷ Sơn là ngọn lớn nhất và tập trung chùa động.

Động Huyền Không có gì đặc biệt?

Là hang lớn có trần thủng, ánh sáng từ trên rọi xuống thành cột sáng, bên dưới là tượng Phật và các ban thờ. Chùa ở đây chính là cái hang, không phải công trình xây.

Ngũ vị trong bếp là gì?

Mộc - chua - xanh, Hoả - đắng - đỏ, Thổ - ngọt - vàng, Kim - cay - trắng, Thuỷ - mặn - đen. Nguyên tắc là một mâm nên có đủ năm vị và năm màu, tức là ép người nấu dùng nhiều nhóm nguyên liệu — chính là định nghĩa bữa ăn cân đối theo dinh dưỡng hiện đại.

Vì sao người ăn chay trường hay lạnh bụng?

Vì chế độ ăn thực vật thiên về tính hàn — nhiều rau nhiều đậu. Cách chữa không phải bỏ chay mà là tăng gia vị ấm như gừng, riềng, tiêu, quế, hồi, sả, và tăng món kho món rang món nướng thay vì chỉ luộc và salad.

Làng đá Non Nước lấy đá ở đâu?

Trước kia lấy ngay từ chính năm ngọn núi, khiến núi bị khoét dần. Từ năm 1990 việc khai thác đá tại chỗ đã bị cấm, nay đá được nhập từ nơi khác về.

Món nào ở Đà Nẵng cần hỏi riêng?

Mắm nêm — nó có trong bánh tráng cuốn, bún mắm nêm và cả nước chấm rau luộc, mà nhiều người bán coi đó là gia vị chứ không phải đồ mặn khi nghe hỏi nhanh.