Ăn chay ở Lý Sơn: hòn đảo sống bằng tỏi, mà tỏi lại là thứ nhà chùa kiêng

Huyện đảo Lý Sơn cách bờ biển Quảng Ngãi khoảng 15 hải lý, gồm đảo Lớn (Cù Lao Ré), đảo Bé và hòn Mù Cu. Đảo hình thành từ hoạt động núi lửa, nên có những miệng núi lửa đã tắt như núi Thới Lới, núi Giếng Tiền.

Đảo tỏi

Lý Sơn được gọi là vương quốc tỏi. Nghề trồng tỏi ở đây rất đặc biệt: người dân phủ một lớp cát san hô trắng lấy từ biển lên trên lớp đất bazan, rồi trồng tỏi trên đó.

Lớp cát san hô giữ ẩm, thoát nước tốt và phản xạ nắng — nhờ đó tỏi Lý Sơn có củ nhỏ, tép chắc, thơm nồng nhưng không hăng gắt như tỏi vùng khác. Mỗi vụ phải thay lớp cát mới, và cát thì lấy từ biển — một nghề nặng nhọc và cũng là vấn đề môi trường của đảo.

Loại quý nhất là tỏi cô đơn — củ chỉ có một tép duy nhất, tròn, mọc do cây phát triển không thuận. Tỏi cô đơn hiếm, giá cao gấp nhiều lần tỏi thường.

Và đây là chỗ trớ trêu

Cả hòn đảo sống bằng tỏi. Nhưng với người ăn chay theo Phật giáo Bắc tông, tỏi là thứ phải kiêng.

Tỏi đứng trong nhóm ngũ vị tân — năm loại củ có mùi hăng: hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ (nén).

Vì sao kiêng

Kinh Lăng Nghiêm giải thích: năm thứ này ăn sống thì sinh nóng giận, ăn chín thì kích dục — tức làm loạn tâm, cản trở việc giữ định khi tu tập. Ngoài ra chúng để lại mùi nồng trong hơi thở, ảnh hưởng tới người xung quanh khi cùng tụng kinh, ngồi thiền.

Cần nói rõ: kiêng ngũ vị tân không phải vì chúng là sinh vật bị giết — đó là lý do khác hẳn với việc kiêng thịt. Kiêng thịt là giới không sát sinh; kiêng ngũ vị tân là giới giữ tâm.

Vì thế người ăn chay vì môi trường hay sức khoẻ không có lý do gì phải kiêng tỏi, và họ ăn bình thường. Chỉ người theo giới nhà chùa mới kiêng.

Tỏi có công dụng thật

Cũng nên công bằng: tỏi là thực phẩm có giá trị. Allicin trong tỏi có tác dụng kháng khuẩn, và tỏi được dùng làm thuốc dân gian ở khắp thế giới. Người không theo giới thì đây là thứ nên ăn.

Và ngay cả người kiêng ngũ vị tân cũng thường dùng tỏi làm thuốc khi bệnh — vì giới luật nhắm vào việc ăn hằng ngày, không cấm dùng thuốc.

Bếp chay không tỏi thì nêm gì

Đây là câu hỏi thực tế, và câu trả lời đã được nhà chùa giải quyết từ lâu:

• Nấm hương khô — nguồn umami mạnh nhất của bếp chay, thay vai trò tạo chiều sâu
• Gừng, riềng, sả — tạo mùi ấm và mạnh
• Tiêu — thay vị cay và hăng
• Quế, hồi, thảo quả — cho nước dùng
• Nước tương lên men, chao, tương hột — vị mặn có chiều sâu
• Rong biển, tảo bẹ — ngọt biển tự nhiên
• Củ cải, mía, lê, táo — ngọt nền cho nước dùng

Ai từng ăn cơm chùa Huế hay chùa Bắc đều biết: món không tỏi vẫn đậm. Chỉ là đậm theo cách khác.

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa

Đây là nghi lễ đặc biệt nhất của Lý Sơn, được công nhận Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2013.

Thời Nguyễn, triều đình lập đội Hoàng Sa — mỗi năm cử người từ Lý Sơn ra quần đảo Hoàng Sa đo đạc, cắm mốc, thu lượm sản vật. Đi bằng thuyền nan, đi vài tháng, và rất nhiều người không trở về.

Trước mỗi chuyến đi, làng làm lễ khao lề thế lính: nặn hình nhân bằng bột hoặc rơm thay cho người lính, đặt lên thuyền giấy, làm lễ rồi thả ra biển.

Ý nghĩa: hình nhân chịu thay số phận, để người thật được về. Người đi mang theo một đôi chiếu, bảy sợi dây mây, bảy đòn tre và một thẻ bài ghi tên — nếu chết trên biển thì đồng đội bó xác bằng chiếu, buộc dây, thả xuống biển cùng thẻ bài, hy vọng trôi về quê.

Đó là chi tiết khó quên nhất: họ mang theo chính cái quan tài của mình.

Lễ tổ chức vào tháng 2-3 âm lịch tại đình làng An Vĩnh. Đồ lễ gồm hương hoa, xôi chè, hình nhân, thuyền giấy — lễ chay là chính, vì đây là lễ tế người đã khuất.

Chùa trong hang

Lý Sơn có chùa Hang (Thiên Khổng Thạch Tự) — ngôi chùa nằm trong hang đá lớn dưới chân núi Thới Lới, được coi là chùa trong hang lớn nhất Việt Nam. Hang do sóng biển khoét vào vách đá qua hàng nghìn năm.

Ngoài ra có chùa Đục trên sườn núi Giếng Tiền, với tượng Quán Thế Âm lớn nhìn ra biển.

Ở đảo, các chùa đều nhỏ và giản dị. Ngày rằm mùng một có lễ, và người dân đảo — vốn sống bằng biển — vẫn giữ lệ ăn chay những ngày đó.

Ăn chay trên đảo — chuẩn bị trước

Lý Sơn là đảo nhỏ, hàng quán phục vụ khách du lịch, và thực đơn gần như toàn hải sản: cua huỳnh đế, ốc, nhum, cá.

Món chay được:

• Gỏi tỏi — làm từ thân lá tỏi non, trộn chua ngọt; chay về nguyên liệu nhưng có tỏi, người theo giới thì không dùng
• Hành, tỏi, ngô, đậu — cây trồng trên đảo
• Rau câu chân vịt — loại rong biển nấu thành thạch, giải nhiệt; chay hoàn toàn
• Dưa hấu, dừa
• Bánh ít lá gai — nhân đậu xanh thì chay

Ra đảo mà ăn chay thì nên mang theo đồ. Tàu ra đảo mỗi ngày vài chuyến, hàng hoá trên đảo phụ thuộc tàu, và không có cửa hàng đồ chay nào.

Đảo và bài toán hậu cần

Mọi đảo du lịch ở Việt Nam — Lý Sơn, Cù Lao Chàm, Phú Quý, Côn Đảo — đều chung một đặc điểm: nguồn cung phụ thuộc tàu, và tàu phụ thuộc thời tiết. Biển động vài ngày là hàng khan.

Đồ ăn để được lâu, không cần lạnh, no và đủ chất vì thế có giá trị đặc biệt ở đảo — cho cả khách lẫn người dân. Đó là một nhu cầu ổn định mà hiện gần như chỉ có mì gói đáp ứng.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao tỏi Lý Sơn ngon?

Vì người dân phủ lớp cát san hô trắng lấy từ biển lên trên đất bazan rồi trồng tỏi trên đó. Lớp cát giữ ẩm, thoát nước tốt và phản xạ nắng, làm tỏi có củ nhỏ, tép chắc, thơm nồng nhưng không hăng gắt.

Ngũ vị tân gồm những gì và vì sao kiêng?

Hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ (nén). Kinh Lăng Nghiêm giải thích ăn sống sinh nóng giận, ăn chín kích dục, làm loạn tâm khi tu tập, lại để mùi nồng ảnh hưởng người cùng tụng kinh ngồi thiền.

Kiêng ngũ vị tân có giống kiêng thịt không?

Không. Kiêng thịt là giới không sát sinh; kiêng ngũ vị tân là giới giữ tâm. Vì thế người ăn chay vì môi trường hay sức khoẻ không có lý do phải kiêng tỏi, chỉ người theo giới nhà chùa mới kiêng.

Bếp chay không tỏi thì nêm bằng gì?

Nấm hương khô (umami mạnh nhất), gừng riềng sả (mùi ấm), tiêu (thay vị cay hăng), quế hồi thảo quả (nước dùng), nước tương chao tương hột (mặn có chiều sâu), rong biển (ngọt biển), củ cải mía lê táo (ngọt nền).

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa là gì?

Nghi lễ trước mỗi chuyến đội Hoàng Sa ra biển: nặn hình nhân bằng bột hoặc rơm thay cho người lính, đặt lên thuyền giấy, làm lễ rồi thả ra biển, với ý nghĩa hình nhân chịu thay số phận để người thật được về.

Người lính Hoàng Sa mang theo gì?

Một đôi chiếu, bảy sợi dây mây, bảy đòn tre và một thẻ bài ghi tên — nếu chết trên biển thì đồng đội bó xác bằng chiếu, buộc dây, thả xuống cùng thẻ bài, hy vọng trôi về quê. Họ mang theo chính cái quan tài của mình.