Ăn chay ở Long An: ngôi chùa nơi Nguyễn Đình Chiểu viết bài văn tế

Long An giáp TP.HCM, là cửa ngõ đi miền Tây. Tỉnh có hai nửa rất khác nhau: phía đông giáp thành phố thì công nghiệp và đô thị hoá nhanh; phía tây là Đồng Tháp Mười — vùng đất trũng phèn, ngập nước theo mùa.

Chùa Tôn Thạnh và cụ Đồ Chiểu

Chùa Tôn Thạnh ở huyện Cần Giuộc, dựng năm 1808. Đây là ngôi chùa cổ nhất Long An, nhưng điều làm nó được nhớ tới là một người từng ở đây.

Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888) — cụ Đồ Chiểu — bị mù từ năm hai mươi sáu tuổi. Ông về Cần Giuộc, lưu trú tại chùa Tôn Thạnh, làm ba việc cùng lúc: dạy học, bốc thuốc, và sáng tác.

Tại đây, năm 1861, ông viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc — bài văn tế những người nông dân đã đứng lên đánh Pháp ở Cần Giuộc và ngã xuống.

Vì sao bài văn tế đó quan trọng

Trước đó, văn học Việt Nam viết về anh hùng là viết về tướng lĩnh, vua chúa, danh sĩ. Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc là lần đầu người nông dân bình thường được đặt vào vị trí trung tâm của một áng văn lớn.

Và ông tả họ đúng như họ vốn là — không tô vẽ:

Họ không phải binh lính. Họ là người làm ruộng, cầm gậy tầm vông đi đánh súng đạn, và chết.

Chi tiết đó hợp với tinh thần của cả loạt bài này: cái đáng kể không nằm ở vị thế, mà ở việc người ta chọn làm gì khi tới lượt mình.

Cụ Đồ Chiểu cũng là tác giả Lục Vân Tiên — truyện thơ được người Nam Bộ thuộc lòng và hát nói qua nhiều đời — và là thầy thuốc, nghề ông giữ tới cuối đời. Câu nổi tiếng của ông: "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà".

Chùa Tôn Thạnh nay còn bia kỷ niệm Nguyễn Đình Chiểu và là di tích quốc gia.

Gạo Nàng thơm Chợ Đào

Ở huyện Cần Đước có một giống lúa đặc biệt: Nàng thơm Chợ Đào, gạo từng được chọn tiến vua thời Nguyễn.

Điều làm nó khác

Hạt gạo Nàng thơm Chợ Đào có một đặc điểm hiếm: ở giữa hạt có một điểm đục màu hồng nhạt, dân gian gọi là "hột lựu". Cơm nấu lên thơm, dẻo vừa, để nguội vẫn ngon.

Và điều kỳ lạ nhất: giống lúa này đem trồng nơi khác thì mất hột lựu và mất mùi thơm. Chỉ trồng đúng trên cánh đồng Chợ Đào — vùng đất phù sa pha mặn nhẹ, có chế độ nước riêng — mới ra đúng chất.

Đây là ví dụ rõ nhất về cái gọi là chỉ dẫn địa lý: không phải chuyện thương hiệu, mà là chuyện đất và nước làm ra phẩm chất.

Vì sao gạo quan trọng với bữa chay

Đã nói ở bài Điện Biên và nhắc lại ở đây vì nó đáng nhắc: bữa chay đứng hay đổ là ở bát cơm.

Mâm chay không có thịt để che. Nếu cơm dở thì cả mâm nhạt; nếu cơm ngon thì chỉ cần muối vừng với rau luộc cũng thành bữa tử tế.

Đó là lý do trong bếp chùa, việc chọn gạo và nấu cơm được coi trọng hơn người ngoài tưởng.

Đồng Tháp Mười và rau đồng

Phần phía tây Long An thuộc Đồng Tháp Mười — vùng trũng ngập nước, đất phèn. Mùa nước nổi từ tháng 8 tới tháng 11, nước tràn đồng, mang theo cả một hệ sinh vật.

Rau mùa nước nổi là nhóm nguyên liệu chay rất đặc trưng:

• Bông súng — cọng súng làm gỏi, nhúng lẩu
• Bông điên điển — hoa vàng nở rộ mùa nước, làm gỏi, nấu canh chua, xào
• Rau muống đồng, rau dừa, rau nhút
• Củ ấu, ngó sen, hạt sen
• Đọt nhãn lồng, rau đắng đất

Bông điên điển là thứ đáng nói nhất — nó chỉ có vào mùa nước, không trồng được đại trà, và vị hơi bùi hơi chát rất riêng. Canh chua chay bông điên điển nấu với me hoặc bần là món mùa nước nổi đúng nghĩa.

Món chay và chỗ cần hỏi

• Canh chua chay bông điên điển, gỏi bông súng
• Cơm Nàng thơm với muối vừng, kho quẹt chay
• Thanh long Châu Thành — vùng thanh long lớn
• Đậu phộng Đức Hoà
• Lạp xưởng tươi Cần Đước, canh chua cá lóc — không chay
• Mắm còng — đặc sản Cần Giuộc, không chay

Vùng công nghiệp sát thành phố

Đức Hoà, Bến Lức, Cần Giuộc là các huyện công nghiệp, có hàng trăm nghìn công nhân, phần lớn từ miền Tây lên. Họ ở trọ, làm ca, và mang theo thói quen ăn uống quê nhà — trong đó có lệ ăn chay rằm mùng một.

Đây là điểm đáng chú ý: người miền Tây lên khu công nghiệp thì mang theo cả lệ chay. Nhưng khu trọ và khu công nghiệp thì không có hạ tầng cho việc đó — đúng như đã phân tích ở bài Kỳ Anh.

Long An vì thế là nơi hai điều kiện gặp nhau: rất nhiều người có lệ ăn chay, và gần như không có chỗ phục vụ họ ngoài giờ hành chính.

Hỏi đáp nhanh

Nguyễn Đình Chiểu làm gì ở chùa Tôn Thạnh?

Ông lưu trú tại chùa sau khi bị mù, làm ba việc cùng lúc: dạy học, bốc thuốc và sáng tác. Tại đây năm 1861 ông viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.

Vì sao Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc quan trọng?

Vì đây là lần đầu người nông dân bình thường được đặt vào vị trí trung tâm của một áng văn lớn — trước đó văn học Việt viết về anh hùng là viết về tướng lĩnh, vua chúa, danh sĩ.

Gạo Nàng thơm Chợ Đào có gì đặc biệt?

Ở giữa hạt có một điểm đục màu hồng nhạt gọi là "hột lựu", cơm thơm dẻo vừa, để nguội vẫn ngon. Từng được chọn tiến vua thời Nguyễn.

Vì sao giống lúa đó không trồng nơi khác được?

Đem trồng nơi khác thì mất hột lựu và mất mùi thơm. Chỉ đúng cánh đồng Chợ Đào — đất phù sa pha mặn nhẹ, chế độ nước riêng — mới ra đúng chất. Đây là ví dụ rõ nhất về chỉ dẫn địa lý.

Bông điên điển là gì?

Hoa màu vàng nở rộ vào mùa nước nổi từ tháng 8 tới tháng 11, không trồng được đại trà, vị hơi bùi hơi chát. Làm gỏi, nấu canh chua, xào — canh chua chay bông điên điển là món mùa nước nổi đúng nghĩa.

Vì sao bữa chay phụ thuộc bát cơm?

Vì mâm chay không có thịt để che. Cơm dở thì cả mâm nhạt; cơm ngon thì chỉ cần muối vừng với rau luộc cũng thành bữa tử tế. Đó là lý do bếp chùa coi trọng việc chọn gạo và nấu cơm.