Ăn chay ở Lạng Sơn: chùa trong hang đá và cửa ngõ biên giới

Lạng Sơn là cửa ngõ biên giới phía Bắc, nơi giao thoa Việt - Hoa kéo dài hàng thế kỷ. Ở đây có chùa nằm trong động đá vôi, một khu chợ đi vào ca dao, và ẩm thực Tày Nùng mà người ăn chay nên biết trước.

Chùa trong động Tam Thanh

Chùa Tam Thanh nằm trong động đá vôi giữa thành phố Lạng Sơn. Chùa không xây mới mà tận dụng lòng hang — tượng Phật tạc vào vách đá, bàn thờ đặt trong hốc đá tự nhiên.

Trong động có tượng Phật A Di Đà tạc nổi vào vách đá từ thế kỷ 15, và hồ nước tự nhiên gọi là hồ Âm Ty. Ánh sáng lọt qua các khe đá tạo không gian rất riêng.

Gần đó là động Nhị Thanh — do Ngô Thì Sĩ, một danh sĩ thế kỷ 18, cho tôn tạo khi làm quan ở đây; và nàng Tô Thị — khối đá hình người mẹ bồng con, gắn với truyền thuyết chờ chồng.

Cụm này nằm gần nhau, đi bộ được, và là nét riêng của Lạng Sơn: tín ngưỡng gắn với đá.

Chợ Kỳ Lừa và giao thương biên giới

Câu ca xưa: "Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh".

Chợ Kỳ Lừa là chợ phiên lâu đời, nay vẫn là trung tâm buôn bán. Cùng với cửa khẩu Hữu Nghị và Tân Thanh, Lạng Sơn là điểm thông thương lớn với Trung Quốc.

Giao thương kéo theo giao thoa ẩm thực. Nhiều món ở đây có gốc Hoa hoặc là biến thể: khâu nhục, xá xíu, vịt quay lá mắc mật, bánh áp chao.

Với người ăn chay, điều này có hai mặt: khó vì món đặc sản đều có thịt, nhưng dễ ở chỗ vùng giao thương với người Hoa thì có sẵn nguyên liệu chay kiểu Hoa — mì căn, tàu hũ ky, nấm khô, đồ chay đóng gói.

Ẩm thực Tày Nùng — cần biết trước

Người Tày và Nùng chiếm đa số dân cư Lạng Sơn. Ẩm thực của họ gắn với:

• Nếp — xôi màu nhuộm từ lá cây, bánh chưng đen, khẩu sli.
• Thịt — lợn quay, vịt quay, khâu nhục, thịt treo gác bếp.
• Lá mắc mật — gia vị đặc trưng, lá và quả đều dùng.
• Rau rừng và măng theo mùa.

Món lễ tết của người Tày Nùng phần lớn có thịt, vì thịt là thứ quý trong văn hoá vùng núi. Không có truyền thống ăn chay trong tín ngưỡng Tày Nùng như trong Phật giáo Bắc tông.

Nên người ăn chay ở Lạng Sơn chủ yếu là người Kinh theo Phật giáo, và hàng chay tập trung ở thành phố, quanh chùa.

Món chay và nguyên liệu chay ở Lạng Sơn

• Xôi các loại — xôi nếp cẩm, xôi màu; bản không có thịt thì chay.
• Bánh chưng đen — nhuộm từ tro rơm nếp; bản nhân đậu xanh không thịt là chay, nhưng bản truyền thống có thịt mỡ.
• Khẩu sli — bánh gạo nếp nổ trộn mật, vốn chay.
• Bánh áp chao — bản gốc nhân vịt, bản chay dùng đậu xanh hoặc khoai.
• Măng ớt mắc mật — măng ngâm ớt và quả mắc mật; là đồ chay và rất hợp ăn cơm.
• Na Chi Lăng — đặc sản trái cây, mùa tháng Tám.
• Rau rừng, nấm hương rừng theo mùa.

Chỗ cần hỏi kỹ: mỡ lợn hay được dùng để xào nấu ở vùng núi, kể cả với món rau.

Khí hậu và mùa

Lạng Sơn là một trong những nơi lạnh nhất Việt Nam, mùa đông có khi xuống gần 0 độ, thỉnh thoảng có băng giá ở vùng cao như Mẫu Sơn.

Mùa đông ăn uống ở đây thiên về món nóng, nhiều gia vị ấm — gừng, quế, hồi. Lẩu chay và canh nóng hợp mùa này.

Hoa đào, hoa mận nở tháng Giêng tháng Hai, và đó cũng là mùa lễ hội.

Nhịp trong năm

• Tháng Giêng — lễ hội đầu xuân, hội chùa Tam Thanh, hội Lồng Tồng của người Tày.
• 27 tháng Giêng — hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ, lớn nhất tỉnh.
• Tháng Tám — mùa na Chi Lăng.
• Mùa đông — lạnh, khách lên Mẫu Sơn săn băng giá.

Ghé Lạng Sơn

• Động Tam Thanh, Nhị Thanh — trong thành phố, đi bộ được.
• Chợ Kỳ Lừa, chợ Đông Kinh — mua sắm, và mua nguyên liệu chay kiểu Hoa.
• Mẫu Sơn — vùng cao, mùa đông rất lạnh.
• Hỏi rõ mỡ lợn khi gọi món rau ở quán bình dân.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, hợp thành phố cửa khẩu có khách qua lại. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Tam Thanh đặc biệt ở đâu?

Chùa nằm trong động đá vôi, không xây mới mà tận dụng lòng hang — tượng Phật tạc vào vách đá, bàn thờ đặt trong hốc đá tự nhiên. Trong động có tượng A Di Đà tạc nổi từ thế kỷ 15 và hồ nước tự nhiên.

Người Tày Nùng có ăn chay không?

Không có truyền thống ăn chay trong tín ngưỡng Tày Nùng như Phật giáo Bắc tông. Món lễ tết phần lớn có thịt vì thịt là thứ quý trong văn hoá vùng núi. Người ăn chay ở Lạng Sơn chủ yếu là người Kinh theo Phật giáo.

Vùng biên giới có gì thuận cho người ăn chay?

Giao thương với người Hoa nên có sẵn nguyên liệu chay kiểu Hoa — mì căn, tàu hũ ky, nấm khô, đồ chay đóng gói — dễ mua ở chợ.

Đặc sản nào là đồ chay?

Măng ớt mắc mật (măng ngâm ớt và quả mắc mật), khẩu sli (bánh gạo nếp nổ trộn mật), và na Chi Lăng mùa tháng Tám.

Bánh chưng đen có chay không?

Tuỳ loại. Vỏ nhuộm từ tro rơm nếp, bản nhân đậu xanh không thịt là chay, nhưng bản truyền thống có thịt mỡ.

Chỗ nào dễ lọt nhất khi ăn chay ở vùng núi?

Mỡ lợn — hay được dùng để xào nấu kể cả với món rau, nên phải hỏi rõ ở quán bình dân.