Ăn chay ở Khánh Hoà: yến sào có phải đồ chay không

Khánh Hoà có bờ biển dài, nhiều vịnh và đảo. Và tỉnh này gắn với một sản vật đặc biệt: yến sào.

Tổ yến là gì

Chim yến hàng làm tổ trên vách đá trong hang động ven biển và trên các đảo. Tổ của chúng không làm bằng rơm hay cành cây như chim khác.

Chim yến có tuyến nước bọt phát triển rất mạnh trong mùa sinh sản. Chúng nhả nước bọt thành từng sợi, quẹt lên vách đá, để khô lại, rồi quẹt lớp tiếp theo. Sau khoảng một tháng thì thành một cái tổ hình chén úp vào vách.

Nghĩa là tổ yến hoàn toàn là nước bọt chim đông cứng. Không có gì khác trong đó.

Ở Khánh Hoà, nghề khai thác yến sào có từ khoảng thế kỷ 17-18, tập trung ở các đảo Hòn Nội, Hòn Ngoại. Người khai thác phải leo giàn tre dựng trong hang, ở độ cao lớn, trên sóng — một trong những nghề nguy hiểm nhất.

Câu hỏi: yến có chay không

Đây là câu hỏi thật sự gây tranh luận, và nó đáng được trả lời tử tế thay vì né.

Lập luận cho rằng yến chay được

• Không phải thịt — tổ yến là nước bọt, không phải thân thể con vật
• Không giết con nào — lấy tổ không làm chim chết
• Chim làm tổ lại được — chúng có thể xây tổ mới
• Nếu thu tổ sau khi chim non đã rời tổ thì không ảnh hưởng tới lứa đó

Lập luận cho rằng không

• Vẫn là sản phẩm từ động vật — người thuần chay xếp yến cùng nhóm với mật ong, sữa, trứng
• Lấy tổ là lấy nhà — chim phải làm lại từ đầu, tốn sức trong mùa sinh sản
• Khai thác sai thời điểm gây chết trứng và chim non — đây là rủi ro có thật khi thu tổ sớm để được giá
• Nuôi yến trong nhà — hình thức phổ biến hiện nay — vẫn là khai thác động vật có tổ chức

Các truyền thống nói gì

Cách nghĩ đơn giản nhất

Loạt bài này đã gặp câu hỏi cùng dạng ở nhiều chỗ: mật ong, sữa, trứng, tơ tằm. Và câu trả lời luôn quay về cùng một chỗ:

Hỏi mình đang giữ giới nào.

• Giữ giới không sát sinh → tổ yến không phạm giới đó trực tiếp
• Giữ nguyên tắc không khai thác động vật → tổ yến không dùng được
• Giữ chay trường theo chùa → theo hướng dẫn của thầy mình, và phần lớn là tránh

Không có câu trả lời đúng cho tất cả mọi người, vì người ta ăn chay vì những lý do khác nhau — điều đã nói rõ ở bài Sa Pa và bài Cầu Giấy.

Điều cần tránh là dùng sự mơ hồ này để tự nới lỏng: nếu không chắc thì hỏi, chứ đừng mặc định theo hướng có lợi cho mình.

Tháp Bà Ponagar

Ở Nha Trang, bên cửa sông Cái, có tháp Bà Ponagar — quần thể tháp Chăm xây từ khoảng thế kỷ 8 tới 13.

Tháp thờ Po Nagar, tiếng Chăm là Yang Po Inư Nagar — Mẹ Xứ Sở, vị nữ thần sáng tạo, dạy dân trồng lúa, dệt vải.

Bài Hương Trà đã nói: người Việt khi vào vùng đất này tiếp nhận bà vào hệ thống thờ Mẫu của mình, gọi là Thiên Y A Na. Tháp Bà Nha Trang chính là nơi gốc của tín ngưỡng đó.

Đến nay, cả người Chăm lẫn người Việt đều tới lễ ở đây — mỗi bên theo cách của mình, trong cùng một ngôi tháp. Lễ vía Bà diễn ra 20 tới 23 tháng 3 âm lịch.

Đây có lẽ là ví dụ rõ nhất trong cả loạt bài về việc hai dân tộc chia nhau một vị thần mà không ai phải bỏ gì.

Đồ lễ ở tháp Bà

Lễ ở tháp Bà gồm hương, hoa, trái cây, bánh trái, xôi chè — lễ chay là chính. Người Chăm có nghi thức riêng gồm tắm tượng, mặc áo cho tượng, giống lễ Katê đã nói ở bài Ninh Thuận.

Món chay ở Khánh Hoà

Nha Trang có nhiều quán chay, một phần nhờ chùa Long Sơn với tượng Kim Thân Phật Tổ trên đồi Trại Thuỷ, và lượng khách hành hương quanh năm.

• Bún chay, cơm phần chay, bánh canh chay
• Nem nướng chay — bản chay của đặc sản Ninh Hoà, dùng đậu hũ và nấm
• Bánh căn chay, bánh xèo chay — như đã nói ở bài Ninh Thuận
• Xoài, mít, mía, dừa
• Bún cá, bún sứa, nem nướng, hải sản — đặc sản, không chay
• Mắm ruốc, nước mắm — vùng biển, có trong nhiều món

Thành phố du lịch và khung giờ

Nha Trang đón lượng khách quốc tế rất lớn, và nhịp sống về đêm mạnh. Khách tắm biển chiều, ăn tối muộn, đi chợ đêm.

Cũng như Đà Nẵng, Mũi Né, Phú Quốc trong loạt bài này: quán chay ở đây đóng sớm hơn nhịp của thành phố, và nhóm khách quốc tế ăn chay thì đông.

Hỏi đáp nhanh

Tổ yến làm bằng gì?

Hoàn toàn bằng nước bọt chim đông cứng. Chim yến có tuyến nước bọt rất phát triển trong mùa sinh sản, nhả thành sợi quẹt lên vách đá từng lớp, khoảng một tháng thì thành tổ hình chén.

Yến sào có phải đồ chay không?

Không có câu trả lời đúng cho tất cả. Người thuần chay không dùng vì là sản phẩm động vật, cùng nhóm mật ong. Phần lớn chư tăng Bắc tông cũng tránh. Người ăn chay vì sức khoẻ thường vẫn dùng.

Lấy tổ yến có hại chim không?

Không giết chim, nhưng lấy tổ là lấy nhà nên chim phải làm lại từ đầu trong mùa sinh sản. Rủi ro thật là khai thác sai thời điểm gây chết trứng và chim non khi thu tổ sớm để được giá.

Nên quyết thế nào cho đúng?

Hỏi mình đang giữ giới nào: giữ giới không sát sinh thì tổ yến không phạm trực tiếp; giữ nguyên tắc không khai thác động vật thì không dùng được; chay trường theo chùa thì theo hướng dẫn của thầy mình. Điều cần tránh là dùng sự mơ hồ để tự nới lỏng.

Po Nagar là ai?

Yang Po Inư Nagar — Mẹ Xứ Sở của người Chăm, nữ thần sáng tạo dạy dân trồng lúa dệt vải. Người Việt tiếp nhận bà vào hệ thống thờ Mẫu, gọi là Thiên Y A Na. Tháp Bà Nha Trang là nơi gốc của tín ngưỡng đó.

Ai tới lễ ở tháp Bà Ponagar?

Cả người Chăm lẫn người Việt, mỗi bên theo cách của mình trong cùng một ngôi tháp. Lễ vía Bà diễn ra 20 tới 23 tháng 3 âm lịch, lễ vật chủ yếu là lễ chay.