Ăn chay ở Hương Thuỷ: cây cầu một người đàn bà bỏ tiền xây cho làng đi nhờ

Hương Thuỷ là thị xã phía nam thành phố Huế, nơi có sân bay Phú Bài và cầu ngói Thanh Toàn — một trong số rất ít cầu có mái còn lại ở Việt Nam.

Một cây cầu và một tấm bia

Cầu ngói Thanh Toàn được dựng năm 1776, do bà Trần Thị Đạo — vợ một vị quan dưới triều Lê - Trịnh, người làng Thanh Thuỷ Chánh — bỏ tiền ra xây.

Cầu làm bằng gỗ, dài khoảng 17 mét, có mái lợp ngói và có bục ngồi dọc hai bên lan can.

Chi tiết cái bục là chỗ đáng chú ý. Một cây cầu chỉ để đi qua thì không cần chỗ ngồi. Bục ngồi nghĩa là người xây có ý cho người ta dừng lại — trú mưa, nghỉ chân, ngồi hóng mát, gặp nhau.

Và cầu không thu tiền qua lại. Bà xây rồi cho làng dùng.

Về sau vua Lê Hiển Tông ban sắc khen, và dân làng lập bàn thờ bà ngay trên cầu — tới nay vẫn còn thờ.

Một truyền thống chạy suốt loạt bài này

Loạt bài đã đi 188 địa phương, và có một thứ xuất hiện ở gần như mọi nơi mà chưa bài nào gọi thành tên: việc bỏ của ra làm cho người khác dùng, không lấy lại.

Đã thấy nó ở khắp nơi dưới nhiều hình:

• Bếp cơm từ thiện ở An Giang, Đồng Tháp, Chợ Mới, Long Xuyên — nấu cho người nghèo và người nuôi bệnh
• Trai đường nhà chùa — cơm chay đãi khách thập phương mùa lễ, ở Yên Tử, Bái Đính, Chí Linh, Tây Thiên
• In kinh sách phát không — truyền thống từ phong trào chấn hưng, đã nói ở bài Quận 10
• Bình nước đá miễn phí đặt vỉa hè khắp các thành phố miền Nam
• Quán cơm 2.000 đồng ở TP.HCM, Cần Thơ, Huế

Cây cầu của bà Trần Thị Đạo là phiên bản năm 1776 của cùng một việc.

Và nó liên quan trực tiếp tới món chay

Rất trực tiếp, vì hai chuyện gắn nhau chặt hơn người ta tưởng:

Phần lớn cơm chay được cho không ở Việt Nam hôm nay là cơm từ thiện. Bếp chùa, bếp bệnh viện, bếp thiện nguyện — và lý do họ nấu chay không chỉ vì tôn giáo, mà còn vì rất thực tế: đồ chay rẻ hơn khi nấu số lượng lớn, để được lâu hơn trong ngày, và không ai kiêng nó.

Điểm cuối quan trọng nhất. Bài Phan Rang đã nói: khi có nhiều điều kiêng khác nhau trên một bàn ăn, món chay là mẫu số chung an toàn nhất. Với một bếp phát cơm cho hàng trăm người lạ — người Phật, người Công giáo, người Hồi giáo, người kiêng vì bệnh — thì nấu chay là cách duy nhất chắc chắn không phạm ai.

Đây là một lý do rất ít được nói ra, nhưng nó giải thích vì sao ở đâu có việc cho ăn thì ở đó có món chay.

Một điểm phải nói cho sòng phẳng

Loạt bài này viết cho một thương hiệu bán bánh mì chay, nên phải nói rõ một chuyện: cơm chay từ thiện và quán chay bán tiền không cạnh tranh với nhau.

Bếp từ thiện phục vụ người không có khả năng trả, và chỉ hoạt động vài buổi trong tháng ở vài chỗ cố định. Quán bán tiền phục vụ người đi làm, đi đường, cần ăn vào giờ mình rảnh.

Hai việc khác nhau, và loạt bài đã nêu ở bài Núi Cấm một nguyên tắc dùng được ở đây: đừng cạnh tranh với cái được cho không — nhưng cũng đừng nhầm rằng cái được cho không đã lấp xong chỗ trống.

Chợ quê và nhà rường

Cạnh cầu ngói là chợ quê Thanh Toàn, họp buổi sáng, và khu vực còn giữ một số nhà rường — kiểu nhà gỗ truyền thống Huế.

Chợ quê ở đây bán đúng thứ mà bếp chay Huế cần: rau vườn, đậu, nấm, chuối, mít, môn, khoai, và các loại bánh Huế.

Món chay xứ Huế

Bài Huế đã nói kỹ về bếp chay Huế — nền chay lâu đời và tinh vi nhất Việt Nam, gắn với cung đình và với hệ thống chùa rất dày. Ở đây nhắc lại phần dùng được:

• Cơm chay Huế — nhiều món nhỏ, bày đẹp, ăn ít mỗi thứ
• Bún bò Huế chay — sả, ruốc chay hoặc tương, màu điều; món khó làm nhất trong nhóm chuyển thể
• Bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, bánh ít chay — nhân đậu xanh hoặc nấm thay tôm thịt
• Vả trộn — quả vả luộc bóp, trộn mè, rau thơm; món chay bản gốc, không phải bản thay thế
• Cơm hến chay — bỏ hến, giữ nguyên phần còn lại (cơm nguội, rau, bánh tráng, đậu phộng, ruốc chay)
• Chè Huế — hàng chục loại, phần lớn chay

Mắm ruốc là bẫy số một ở Huế, đã nói nhiều lần. Ở đây có ruốc chay làm từ đậu và gia vị — hỏi quán có dùng loại nào.

Sân bay Phú Bài

Phú Bài nằm ở Hương Thuỷ, là cửa ngõ hàng không của Huế.

Nhịp sân bay thì giống mọi sân bay trong loạt bài — bài Phú Nhuận đã mô tả: chuyến sớm nghĩa là ra khỏi nhà lúc 4 giờ, chuyến khuya nghĩa là về tới nhà lúc nửa đêm.

Riêng ở Huế thì điều này có ý nghĩa đặc biệt, vì Huế là nơi nhiều khách tới chính vì món chay — ẩm thực chay Huế là một lý do đi du lịch có thật.

Khách bay tới lúc 22 giờ, muốn ăn một bữa chay Huế, và không còn chỗ nào mở. Đây là khoảng trống rõ nhất trong cả loạt bài, vì ở đây cả cầu lẫn cung đều sẵn — chỉ giờ là lệch.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Cầu ngói Thanh Toàn do ai xây?

Bà Trần Thị Đạo, người làng Thanh Thuỷ Chánh, bỏ tiền dựng năm 1776. Cầu gỗ dài khoảng 17 mét, có mái ngói và bục ngồi dọc hai bên, không thu tiền qua lại.

Vì sao cái bục ngồi đáng chú ý?

Vì cầu chỉ để đi qua thì không cần chỗ ngồi. Bục ngồi nghĩa là người xây có ý cho người ta dừng lại — trú mưa, nghỉ chân, gặp nhau.

Vì sao bếp từ thiện hay nấu chay?

Vì đồ chay rẻ hơn khi nấu số lượng lớn, để được lâu hơn trong ngày, và quan trọng nhất là không ai kiêng nó — với bếp phát cơm cho hàng trăm người lạ thì nấu chay là cách duy nhất chắc chắn không phạm ai.

Cơm chay từ thiện có cạnh tranh với quán chay không?

Không. Bếp từ thiện phục vụ người không có khả năng trả và chỉ hoạt động vài buổi trong tháng ở vài chỗ cố định; quán bán tiền phục vụ người đi làm, đi đường, cần ăn vào giờ mình rảnh.

Món chay Huế nào là bản gốc chứ không phải bản thay thế?

Vả trộn — quả vả luộc bóp, trộn mè và rau thơm. Chè Huế cũng vậy, phần lớn vốn đã chay.

Ruốc chay là gì?

Loại ruốc làm từ đậu và gia vị, thay cho mắm ruốc trong các món Huế. Hỏi quán dùng loại nào vì mắm ruốc là bẫy số một ở đây.