Ăn chay ở Hóc Môn: mười tám thôn vườn trầu và thứ lễ vật mở đầu mọi việc

Hóc Môn là huyện ngoại thành phía tây bắc TP.HCM. Tên gọi cũ của vùng này là "Mười tám thôn vườn trầu" — và cái tên nói đúng thứ từng nuôi sống cả vùng.

Vườn trầu

Từ thế kỷ 18, vùng Hóc Môn - Bà Điểm nổi tiếng với nghề trồng trầu. Trầu ở đây lá to, dày, cay nồng, được coi là loại ngon nhất Nam Bộ.

Cây trầu là dây leo, trồng bám vào cây cau hoặc nọc tre. Vì thế vườn trầu bao giờ cũng đi với hàng cau — hai cây này trồng cùng nhau vì được dùng cùng nhau.

Vùng này cũng là căn cứ cách mạng quan trọng, gắn với cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940 và Ngã Ba Giồng.

Trầu cau — lễ vật mở đầu mọi việc

Đây là điều đáng nói với một loạt bài về lễ nghi và ăn uống.

Trầu cau có mặt ở gần như mọi nghi lễ của người Việt:

• Đám cưới — lễ vật đầu tiên trong mâm quả, và là thứ không bao giờ thiếu
• Đám hỏi — "miếng trầu là đầu câu chuyện"
• Đám giỗ, đám tang
• Lễ chùa, lễ đình, lễ đền
• Cúng gia tiên ngày rằm, mùng một, Tết
• Lễ khai trương, động thổ

Và đây là điểm liên quan trực tiếp tới chủ đề: trầu cau là lễ vật chay tuyệt đối.

Loạt bài đã nói ở bài Bát Tràng rằng mâm ngũ quả là mẫu số chung của mọi bàn thờ Việt. Trầu cau cũng vậy, và còn phổ biến hơn — vì nó có cả ở những lễ không bày mâm quả.

Vì sao lại là trầu cau

Truyền thuyết Sự tích trầu cau ai cũng biết: hai anh em và người vợ, chết hoá thành cây cau, hòn đá vôi và dây trầu. Khi ba thứ nhai chung thì ra màu đỏ như máu — biểu tượng của tình nghĩa anh em vợ chồng gắn bó.

Về mặt hoá học thì màu đỏ đó có thật: vôi làm chất trong lá trầu và hạt cau phản ứng, tạo ra màu đỏ. Ba thứ riêng lẻ đều không đỏ, chỉ khi hợp lại mới đỏ.

Đó là lý do trầu cau thành biểu tượng của sự gắn kết — và vì sao nó luôn có mặt ở lễ cưới.

Ăn trầu

Tục ăn trầu từng phổ biến khắp Việt Nam, đặc biệt ở phụ nữ lớn tuổi. Miếng trầu gồm:

• Lá trầu không quệt vôi
• Miếng cau tươi hoặc khô
• Vỏ chay hoặc vỏ cây khác
• Có nơi thêm thuốc lào

Ăn trầu làm răng đen, môi đỏ — từng là chuẩn mực thẩm mỹ của phụ nữ Việt xưa.

Tục này nay gần như đã mất ở thành thị, chỉ còn ở người rất lớn tuổi và ở một số vùng nông thôn. Y học hiện đại cũng xác định nhai trầu cau lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư khoang miệng — nên việc tục này mai một không hẳn là điều đáng tiếc.

Nhưng trầu cau làm lễ vật thì vẫn nguyên. Người ta không ăn nữa, nhưng vẫn dâng.

Những lễ vật chay khác của người Việt

Nhân đây nói cho gọn một danh sách mà loạt bài đã rải rác qua nhiều nơi. Lễ vật truyền thống của người Việt phần lớn là chay:

Lễ mặn — heo quay, gà luộc, xôi gấc với thịt — có ở đền, đình, miếu theo tín ngưỡng dân gian, nhưng không có ở chùa.

Nghĩa là: bộ lễ vật cốt lõi của người Việt vốn đã chay, và phần mặn là lớp thêm vào ở một số loại hình thờ tự.

Hóc Môn hôm nay

Vườn trầu Bà Điểm nay còn rất ít — đô thị hoá, đất lên giá, và tục ăn trầu mai một nên cầu giảm.

Hóc Môn nay là vùng ven đang đô thị hoá nhanh, với chợ đầu mối nông sản Hóc Môn — một trong ba chợ đầu mối lớn của TP.HCM, cùng Thủ Đức và Bình Điền.

Chợ Hóc Môn chuyên về rau củ và thịt heo, hoạt động ban đêm giống chợ Thủ Đức đã nói ở bài trước: cao điểm từ nửa đêm tới rạng sáng.

Và cũng như ở Thủ Đức: hàng nghìn người làm việc ban đêm, ăn bữa chính lúc 1-3 giờ sáng, và không có lựa chọn chay nào.

Món chay và đặc sản

• Trái cây, rau vườn — vùng ven còn nhiều vườn
• Bánh tráng, bánh ú, bánh ít — hỏi nhân
• Cơm chay, bún chay — có ở thị trấn nhờ cộng đồng Phật tử
• Bò tơ Củ Chi, heo quay — đặc sản vùng, không chay
• Bánh tráng Phú Hoà Đông — từ Củ Chi kế bên, chay

Vành đai và khoảng trống

Hóc Môn, Củ Chi, Bình Chánh, Nhà Bè là vành đai của TP.HCM — nơi có chợ đầu mối, khu công nghiệp, khu trọ công nhân, và dân cư mới.

Đây là vùng mà loạt bài đã mô tả nhiều lần qua các tỉnh khác nhau: mặt bằng rẻ, dân đông, nhịp sống lệch giờ, và gần như không có dịch vụ ăn chay.

Khác một điểm: ở đây nằm ngay rìa một đô thị mười triệu dân, nên nguồn cung nguyên liệu, nhân lực và khách hàng đều sẵn hơn bất cứ tỉnh nào.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao gọi là "mười tám thôn vườn trầu"?

Vì từ thế kỷ 18, vùng Hóc Môn - Bà Điểm nổi tiếng với nghề trồng trầu, lá to dày cay nồng, được coi là loại ngon nhất Nam Bộ. Cây trầu là dây leo trồng bám cây cau nên vườn trầu luôn đi với hàng cau.

Vì sao miếng trầu có màu đỏ?

Vì vôi làm chất trong lá trầu và hạt cau phản ứng, tạo ra màu đỏ. Ba thứ riêng lẻ đều không đỏ, chỉ khi hợp lại mới đỏ — đó là lý do trầu cau thành biểu tượng của sự gắn kết.

Trầu cau có phải lễ vật chay không?

Chay tuyệt đối, và có mặt ở gần như mọi nghi lễ Việt: đám cưới, đám hỏi, đám giỗ, lễ chùa, lễ đình, cúng gia tiên, khai trương. Còn phổ biến hơn cả mâm ngũ quả vì có cả ở những lễ không bày mâm quả.

Ăn trầu có hại không?

Y học hiện đại xác định nhai trầu cau lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư khoang miệng. Tục này nay gần như đã mất ở thành thị, nhưng trầu cau làm lễ vật thì vẫn nguyên — người ta không ăn nữa nhưng vẫn dâng.

Lễ vật truyền thống Việt có chay không?

Bộ lễ vật cốt lõi vốn đã chay: hương, hoa, trầu cau, mâm ngũ quả, xôi chè oản, bánh chưng bánh giầy, nước trà. Lễ mặn có ở đền đình miếu theo tín ngưỡng dân gian nhưng không có ở chùa.

Chợ đầu mối Hóc Môn khác chợ Thủ Đức thế nào?

Chợ Hóc Môn chuyên về rau củ và thịt heo, còn Thủ Đức là rau quả. Cả hai đều hoạt động ban đêm với cao điểm từ nửa đêm tới rạng sáng.