Ăn chay ở Hải Dương: Côn Sơn Kiếp Bạc và thứ quà quê chay nhất miền Bắc

Hải Dương nằm giữa Hà Nội và Hải Phòng, trên trục đường chính nối thủ đô ra biển. Đây là vùng đất có mật độ di tích rất dày, và trung tâm của nó là quần thể Côn Sơn - Kiếp Bạc.

Côn Sơn — nơi ba con người gặp nhau

Núi Côn Sơn ở thành phố Chí Linh không cao, nhưng liên quan tới ba nhân vật lớn của lịch sử Việt Nam.

Huyền Quang — đệ tam tổ Trúc Lâm

Chùa Côn Sơn (Thiên Tư Phúc tự, dân gian gọi chùa Hun) là nơi Huyền Quang — vị tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm — trụ trì và viên tịch năm 1334. Tháp mộ của ngài, Đăng Minh bảo tháp, vẫn còn sau chùa.

Huyền Quang là nhà thơ. Thơ ông nhẹ, buồn, nhiều trăng và hoa cúc — khác hẳn giọng của hai vị tổ trước.

Trần Nguyên Đán

Quan Tư đồ Trần Nguyên Đán — nhà thơ, nhà thiên văn cuối đời Trần — về Côn Sơn ở ẩn. Ông là ông ngoại của Nguyễn Trãi.

Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1380-1442) sống thời thơ ấu ở Côn Sơn với ông ngoại, rồi sau khi giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh và viết Bình Ngô đại cáo, ông lại về Côn Sơn ở ẩn.

Bài Côn Sơn ca nổi tiếng viết ở đây:

Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hoá thế giới năm 1980.

Kiếp Bạc — đền Trần Hưng Đạo

Cách Côn Sơn khoảng 5 km là đền Kiếp Bạc, thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Đây từng là đại bản doanh của ông trong kháng chiến chống Nguyên Mông.

Lễ hội Kiếp Bạc diễn ra tháng 8 âm lịch (giỗ Đức Thánh Trần ngày 20 tháng 8), lễ hội Côn Sơn vào tháng Giêng. Cả hai đều đông.

Ở đền Kiếp Bạc, đồ lễ theo lệ có cả chay lẫn mặn tuỳ ban — giống các đền thờ anh hùng dân tộc khác. Ở chùa Côn Sơn thì lễ chay tuyệt đối.

Đền Chu Văn An

Trên núi Phượng Hoàng cùng vùng Chí Linh có đền thờ Chu Văn An — người thầy mẫu mực nhất trong lịch sử giáo dục Việt Nam, tác giả Thất trảm sớ xin chém bảy gian thần, không được chấp thuận thì từ quan về dạy học.

Đây là nơi học sinh sinh viên tới xin chữ, đặc biệt trước mùa thi. Lễ ở đây thường là lễ chay: hương, hoa, quả, sách vở, bút.

Bánh đậu xanh — thứ quà quê chay từ gốc

Bánh đậu xanh Hải Dương là món quà nổi tiếng nhất tỉnh, và có lẽ là thứ quà quê được biết rộng nhất miền Bắc.

Thành phần chỉ có bốn thứ: đậu xanh, đường, mỡ, tinh dầu hoa bưởi.

Chữ "mỡ" ở đây là chỗ cần biết. Công thức truyền thống dùng mỡ lợn — đó là lý do bánh tan trong miệng và có độ béo riêng. Nhiều hãng hiện nay chuyển sang dầu thực vật, và có hãng ra hẳn dòng bánh đậu xanh chay ghi rõ trên hộp.

Nên với người ăn chay: đọc thành phần trước khi mua. Đừng mặc định bánh đậu xanh là chay chỉ vì tên nó là đậu xanh.

Bánh đậu xanh ăn với trà. Đây là cặp đôi cổ điển của miền Bắc — bánh ngọt sắc, trà chát, hai vị triệt tiêu nhau vừa đủ.

Bánh gai Ninh Giang

Bánh gai Ninh Giang làm từ lá gai giã nhuyễn trộn bột nếp, nhân đậu xanh dừa, gói lá chuối khô, hấp chín. Bánh đen, dẻo, thơm mùi lá gai.

Cũng như bánh đậu xanh, phải hỏi: nhân truyền thống có mỡ phần và đôi khi có thịt mỡ. Loại nhân chay thuần đậu xanh dừa thì chay hoàn toàn.

Đặc sản khác

• Vải thiều Thanh Hà — cây vải tổ ở Thanh Hà đã hơn 200 tuổi; vải Thanh Hà là gốc của mọi vùng vải miền Bắc. Mùa tháng 5-6.
• Rươi Tứ Kỳ — đặc sản nổi tiếng, mùa tháng 9-10 âm lịch. Không chay.
• Cà rốt Cẩm Giàng, hành tỏi Kinh Môn — vùng rau lớn; lưu ý hành tỏi thuộc ngũ vị tân.
• Bún cá rô đồng — đặc sản, không chay.

Vị trí và thị trường

Hải Dương nằm trên quốc lộ 5 và cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, là điểm dừng của rất nhiều chuyến xe. Tỉnh cũng có nhiều khu công nghiệp với hàng trăm nghìn công nhân.

Hai nhóm khách đó — người đi đường và công nhân ca kíp — đều cần đồ ăn nhanh, rẻ, ăn được mọi giờ. Người ăn chay trong hai nhóm đó hiện gần như không có lựa chọn nào ngoài việc tự mang cơm.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Côn Sơn liên quan gì tới Trúc Lâm?

Là nơi Huyền Quang — vị tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm — trụ trì và viên tịch năm 1334. Tháp mộ của ngài, Đăng Minh bảo tháp, vẫn còn sau chùa.

Nguyễn Trãi có quan hệ gì với Côn Sơn?

Ông sống thời thơ ấu ở đây với ông ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, rồi sau khi giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh lại về Côn Sơn ở ẩn. Bài Côn Sơn ca viết ở đây.

Bánh đậu xanh Hải Dương có chay không?

Phải đọc nhãn. Công thức truyền thống dùng mỡ lợn — đó là lý do bánh tan trong miệng. Nhiều hãng nay chuyển sang dầu thực vật và có hãng ra hẳn dòng bánh đậu xanh chay ghi rõ trên hộp.

Bánh gai Ninh Giang thì sao?

Cũng phải hỏi. Nhân truyền thống có mỡ phần và đôi khi cả thịt mỡ. Loại nhân thuần đậu xanh dừa thì chay hoàn toàn.

Đền Chu Văn An ở đâu?

Trên núi Phượng Hoàng, vùng Chí Linh. Thờ Chu Văn An, tác giả Thất trảm sớ xin chém bảy gian thần, không được chấp thuận thì từ quan về dạy học. Học sinh sinh viên tới xin chữ, lễ thường là hương hoa quả, sách vở, bút.

Đặc sản Hải Dương nào không chay?

Rươi Tứ Kỳ (mùa tháng 9-10 âm lịch) và bún cá rô đồng. Ngoài ra hành tỏi Kinh Môn tuy là rau nhưng thuộc ngũ vị tân nên người theo Bắc tông kiêng.