Ăn chay ở Hà Tĩnh: ngôi chùa Hương gốc mà ít người biết

Nhắc chùa Hương thì gần như ai cũng nghĩ tới Hà Nội — lễ hội ba tháng xuân, suối Yến, động Hương Tích. Nhưng ở Hà Tĩnh có một chùa Hương Tích được xem là bản gốc, và chuyện này có cơ sở.

Chùa Hương Tích trên núi Hồng Lĩnh

Chùa nằm trên núi Hồng Lĩnh, được mệnh danh "Hoan Châu đệ nhất danh lam" — thắng cảnh đẹp nhất xứ Hoan Châu, tức vùng Nghệ - Tĩnh xưa.

Theo truyền thuyết, đây là nơi công chúa Diệu Thiện — hoá thân của Quan Âm — tu hành. Chùa có từ khoảng thế kỷ 13.

Cách giải thích phổ biến về mối liên hệ với chùa Hương Hà Nội: các chúa Trịnh thời sau cho dựng một "Hương Tích" ở Hà Tây để người kinh kỳ không phải đi xa vào tận Hoan Châu hành hương. Bản ở ngoài Bắc về sau nổi tiếng hơn hẳn.

Dù ai là gốc thì điều đáng nói vẫn là: Hà Tĩnh có một ngôi chùa núi lâu đời mà ít khách biết, nên đi lễ ở đây yên tĩnh hơn nhiều so với chùa Hương ngoài Bắc.

Núi Hồng Lĩnh — 99 ngọn

Dãy Hồng Lĩnh được nói là có 99 ngọn, là biểu tượng của Hà Tĩnh. Cùng với sông La, nó tạo nên cặp "núi Hồng sông La" đi vào ca dao.

Vùng này có nhiều chùa, am rải trên các ngọn — không gian hợp cho người tu ẩn dật, và cho khách muốn đi lễ mà không chen chúc.

Đất học nghèo

Hà Tĩnh cùng Nghệ An làm nên xứ Nghệ — vùng đất nổi tiếng hiếu học và nổi tiếng khắc nghiệt. Gió Lào mùa hè, bão lũ mùa thu, đất cằn.

Nếp ăn vì thế rất giản dị. Bữa cơm truyền thống ít món, nhiều rau, dùng nhiều đồ muối để dành. Ăn chay ở đây không phải chuyện xa lạ vì bữa thường vốn đã gần với bữa chay.

Hà Tĩnh cũng là quê của Nguyễn Du — tác giả Truyện Kiều, tác phẩm thấm đẫm tinh thần Phật giáo về nghiệp và duyên. Chi tiết nhỏ nhưng nói lên chiều sâu văn hoá của vùng.

Kẹo cu đơ — đặc sản cần đọc kỹ

Kẹo cu đơ là đặc sản nổi nhất Hà Tĩnh: mật mía nấu với lạc, đổ giữa hai miếng bánh tráng vừng.

Thành phần cơ bản — mật mía, lạc, bánh tráng, gừng — đều là chay. Nên kẹo cu đơ truyền thống là món người ăn chay dùng được.

Nhưng cần lưu ý: một số cơ sở làm hiện đại có thể thêm mạch nha pha hoặc phụ gia. Mua ở cơ sở truyền thống hoặc đọc thành phần thì chắc hơn.

Món chay Hà Tĩnh

• Rau khoai lang luộc chấm tương — món quen của vùng.
• Canh chua nấu lá giang — bản gốc thường có cá, bản chay dùng đậu hũ và nấm.
• Nhút, dưa muối — đồ muối để dành, ăn quanh năm.
• Bánh đa vừng — nướng, ăn không hoặc bẻ vào canh; vốn chay.
• Cháo canh chay — sợi bánh dày, nấu với nấm và rau.
• Bưởi Phúc Trạch — đặc sản, tráng miệng.

Lưu ý: ruốc và nước mắm dùng nhiều, giống Nghệ An. Món nhìn thuần rau vẫn nên hỏi.

Nhịp trong năm

• Tháng Giêng — hội chùa Hương Tích, khai hội đầu xuân.
• Mùng một, rằm — hàng chay quanh chùa.
• Tháng Sáu tới tháng Tám — gió Lào, nóng gay gắt.
• Tháng Chín tới tháng Mười một — mùa bão lũ, vùng này chịu nặng.

Ghé Hà Tĩnh

• Chùa Hương Tích — đi cáp treo hoặc leo bộ, mùa xuân đông nhất.
• Khu lưu niệm Nguyễn Du ở Nghi Xuân.
• Biển Thiên Cầm — nhưng ăn ở đó chủ yếu hải sản.
• Mua kẹo cu đơ ở cơ sở truyền thống.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Hương Tích Hà Tĩnh có liên quan gì tới chùa Hương Hà Nội?

Cách giải thích phổ biến là các chúa Trịnh cho dựng một "Hương Tích" ở Hà Tây để người kinh kỳ khỏi đi xa vào Hoan Châu hành hương. Bản ngoài Bắc về sau nổi tiếng hơn hẳn.

Đi lễ ở đâu yên tĩnh hơn?

Chùa Hương Tích Hà Tĩnh, vì ít khách biết hơn nhiều so với chùa Hương ngoài Bắc.

Kẹo cu đơ có chay không?

Thành phần truyền thống — mật mía, lạc, bánh tráng vừng, gừng — đều là chay. Nhưng một số cơ sở hiện đại có thể thêm mạch nha pha hoặc phụ gia, nên mua ở cơ sở truyền thống hoặc đọc thành phần.

Vì sao nếp ăn Hà Tĩnh gần với bữa chay?

Vì đất khắc nghiệt — gió Lào, bão lũ, đất cằn — nên bữa cơm truyền thống ít món, nhiều rau, dùng nhiều đồ muối để dành.

Núi Hồng Lĩnh có gì?

Được nói là có 99 ngọn, là biểu tượng của Hà Tĩnh, cùng sông La tạo nên cặp "núi Hồng sông La". Trên các ngọn có nhiều chùa và am rải rác.

Món chay nào đáng thử?

Rau khoai lang luộc chấm tương, canh chua lá giang bản chay dùng đậu hũ và nấm, bánh đa vừng nướng, và bưởi Phúc Trạch tráng miệng.