Ăn chay ở Hà Tiên: một thị trấn biên giới từng có thi đàn riêng

Hà Tiên nằm ở cực tây nam, sát biên giới Campuchia, nhìn ra vịnh Thái Lan. Đây là vùng đất được Mạc Cửu — một người Hoa rời Quảng Đông — khai phá từ cuối thế kỷ 17, rồi dâng cho chúa Nguyễn năm 1708.

Một tao đàn ở nơi không ai ngờ

Con Mạc Cửu là Mạc Thiên Tứ, người kế nghiệp cai quản Hà Tiên. Và ông làm một việc bất ngờ với một vùng đất mới khai phá, xa kinh đô, sát biên giới:

Năm 1736, ông lập Tao đàn Chiêu Anh Các — một thi đàn quy tụ các nhà thơ trong nước và cả từ Trung Hoa sang.

Tên "Chiêu Anh Các" nghĩa là nhà mời gọi người tài. Thi đàn hoạt động thật, có xướng hoạ, có tác phẩm để lại.

Hà Tiên thập vịnh

Tác phẩm nổi tiếng nhất là Hà Tiên thập vịnh — mười bài thơ vịnh mười cảnh đẹp của Hà Tiên, do Mạc Thiên Tứ khởi xướng và nhiều người hoạ lại.

Mười cảnh đó gồm những tên còn dùng tới nay: Kim Dữ lan đào (hòn Kim Dữ chắn sóng), Bình San điệp thuý (núi Bình San xanh lớp lớp), Tiêu Tự thần chung (chuông sớm chùa vắng), Thạch Động thôn vân (động đá nuốt mây), Đông Hồ ấn nguyệt (trăng in đầm Đông Hồ), và năm cảnh khác.

Vì sao chuyện này đáng kể

Hà Tiên khi đó là vùng biên viễn — mới khai phá vài chục năm, dân thưa, cách Phú Xuân cả nghìn dặm, thường xuyên bị cướp biển và chiến tranh.

Ở một nơi như thế, việc đầu tiên người ta nghĩ tới thường là thành luỹ, chợ búa, ruộng đất. Lập thi đàn là việc của nơi đã yên ổn từ lâu.

Mạc Thiên Tứ làm ngược lại: ông dựng đời sống văn hoá cùng lúc với dựng đời sống vật chất, chứ không đợi.

Đó là một cách nghĩ đáng nhớ, và nó hợp với mạch mà loạt bài này đi qua nhiều lần: người ta không đợi đủ đầy rồi mới sống cho tử tế. Cỗ chay ngày rằm của một gia đình nghèo, ngôi chùa dựng trong hang đá, bếp cơm từ thiện của những người không dư dả — đều cùng một tinh thần đó.

Chùa Phù Dung và Thạch Động

Chùa Phù Dung dưới chân núi Bình San gắn với một câu chuyện được kể nhiều: tương truyền đây là nơi tu hành của bà Phù Cừ — một người thiếp của Mạc Thiên Tứ, sau vào chùa.

Câu chuyện có nhiều dị bản và không phải chi tiết nào cũng chắc chắn về sử liệu, nhưng ngôi chùa thì có thật và là nơi lễ bái lâu đời của dân Hà Tiên.

Thạch Động là ngọn núi đá vôi đứng một mình, trong lòng có hang lớn, bên trong có chùa Tiên Sơn. Từ trong hang nhìn ra thấy đồng bằng và biên giới. Đây chính là cảnh "Thạch Động thôn vân" trong Hà Tiên thập vịnh — sáng sớm mây tràn vào cửa động, trông như động đang nuốt mây.

Ngoài ra còn lăng Mạc Cửu trên núi Bình San, đầm Đông Hồ, núi Tô Châu, và Mũi Nai — bãi biển của thị xã.

Ẩm thực giao thoa ba nền

Hà Tiên là nơi gặp của ba dòng ẩm thực: Việt, Hoa và Khmer, cộng ảnh hưởng Thái qua đường biển.

Với người ăn chay, điều này vừa thuận vừa khó:

• Thuận — bếp Hoa có truyền thống chay như đã nói ở bài Chợ Lớn, nên đồ chay khô, tàu hũ ky, mì căn dễ tìm
• Khó — bếp Khmer dùng prahok (mắm bò hóc), bếp Việt vùng biển dùng nước mắm và mắm ruốc, đều là thứ ẩn trong món

Đặc sản và chỗ cần hỏi

• Bánh thốt nốt — vùng này cũng có thốt nốt như Bảy Núi; bánh bò thốt nốt chay nếu không cho trứng
• Đường thốt nốt — nguyên liệu chay quý, đã nói ở bài Tịnh Biên
• Hủ tiếu hấp, bánh canh — sợi bột gạo là chay, hỏi nước và topping
• Xôi xiêm — món ảnh hưởng Thái, xôi với nước cốt dừa và trứng đường; hỏi thành phần
• Nước mắm, mắm ruốc, prahok — phải hỏi riêng
• Ghẹ Hà Tiên, cà xỉu, hải sản — đặc sản, không chay

Cà xỉu là món lạ của Hà Tiên — một loài nhuyễn thể có râu dài, làm mắm hoặc xào. Nghe tên không ai đoán được là con gì, nên người ăn chay cần biết để khỏi gọi nhầm.

Thị xã biên giới và dòng người qua lại

Hà Tiên có cửa khẩu quốc tế sang Campuchia, và là bến tàu đi Phú Quốc cùng các đảo trong quần đảo Hải Tặc, Bà Lụa.

Dòng khách ở đây khá đặc thù: khách đi Phú Quốc chờ tàu, khách du lịch bụi qua biên giới, người buôn bán hai bên, và khách hành hương tới các chùa quanh vùng.

Tàu đi Phú Quốc chạy từ sáng sớm, và người chờ tàu thường ăn sáng ở bến từ 5-6 giờ. Đây lại là khung giờ quen thuộc mà loạt bài này gặp ở mọi tỉnh: giờ có người cần ăn nhưng không có lựa chọn chay nào.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Tao đàn Chiêu Anh Các lập năm nào?

Năm 1736, do Mạc Thiên Tứ lập ở Hà Tiên, quy tụ các nhà thơ trong nước và cả từ Trung Hoa sang. Tên gọi nghĩa là "nhà mời gọi người tài".

Hà Tiên thập vịnh là gì?

Mười bài thơ vịnh mười cảnh đẹp Hà Tiên do Mạc Thiên Tứ khởi xướng, trong đó có Kim Dữ lan đào, Bình San điệp thuý, Tiêu Tự thần chung, Thạch Động thôn vân, Đông Hồ ấn nguyệt.

Vì sao lập thi đàn ở Hà Tiên là chuyện đáng kể?

Vì Hà Tiên khi đó là vùng biên viễn mới khai phá vài chục năm, dân thưa, cách kinh đô cả nghìn dặm, thường bị cướp biển. Lập thi đàn là việc của nơi đã yên ổn từ lâu — Mạc Thiên Tứ dựng đời sống văn hoá cùng lúc với đời sống vật chất chứ không đợi.

"Thạch Động thôn vân" nghĩa là gì?

Động đá nuốt mây — cảnh sáng sớm mây tràn vào cửa hang Thạch Động, trông như động đang nuốt mây. Trong hang có chùa Tiên Sơn, từ đó nhìn ra thấy đồng bằng và biên giới.

Ăn chay ở Hà Tiên có gì thuận và khó?

Thuận vì bếp Hoa có truyền thống chay nên đồ chay khô, tàu hũ ky, mì căn dễ tìm. Khó vì bếp Khmer dùng prahok và bếp Việt vùng biển dùng nước mắm, mắm ruốc — đều ẩn trong món.

Cà xỉu là con gì?

Một loài nhuyễn thể có râu dài, đặc sản Hà Tiên, làm mắm hoặc xào. Nghe tên không ai đoán được là con gì nên người ăn chay cần biết để khỏi gọi nhầm.