Ăn chay ở Gia Lai: Biển Hồ trên miệng núi lửa và lễ tiễn người chết của người Jrai

Gia Lai là tỉnh lớn thứ hai Việt Nam về diện tích, nằm trên cao nguyên Pleiku và cao nguyên Kon Hà Nừng. Đất bazan, nhiều núi lửa đã tắt.

Biển Hồ — nước trong lòng núi lửa

Biển Hồ, tên bản địa là T'Nưng, nằm cách thành phố Pleiku khoảng 7 km. Đây không phải hồ thường: nó là miệng núi lửa đã tắt, qua thời gian tích nước mà thành.

Hồ rộng khoảng 230 ha, sâu tới hơn 30 mét, nước trong và xanh quanh năm. Người ta gọi là "đôi mắt Pleiku".

Biển Hồ là nguồn nước sinh hoạt chính của thành phố Pleiku. Quanh hồ là đồi thông, và có con đường hàng thông trăm tuổi rất đẹp dẫn vào.

Truyền thuyết Jrai kể rằng xưa nơi đây là một làng đông đúc, rồi một trận động đất làm cả làng sụt xuống, nước dâng lên thành hồ. Tiếng "T'Nưng" nghĩa là biển trên núi.

Pơ thi — lễ bỏ mả

Đây là nghi lễ đặc trưng nhất của người Jrai và Ba Na, và nó nói lên một cách nghĩ rất khác về cái chết.

Người chết không đi ngay

Khi có người mất, gia đình chôn cất rồi vẫn tiếp tục chăm sóc mộ trong nhiều năm — mang cơm nước ra mộ mỗi ngày như thể người đó vẫn sống, chỉ là ở một chỗ khác.

Trong giai đoạn này, người chết vẫn được coi là còn ràng buộc với gia đình.

Rồi tới lúc phải thả ra

Sau vài năm, khi gia đình đủ điều kiện, họ làm lễ Pơ thi — lễ bỏ mả. Đây là lễ lớn nhất trong đời sống Jrai, kéo dài nhiều ngày, cả làng tham gia, có cồng chiêng, múa, ăn uống chung.

Trước lễ, người ta dựng nhà mồ mới và tạc tượng nhà mồ bằng gỗ đặt quanh — tượng người ngồi ôm mặt khóc, người đàn bà mang thai, người đánh trống, thú vật. Những bức tượng này là một trong những di sản điêu khắc dân gian đặc sắc nhất Việt Nam: thô, mạnh, không gọt giũa, tạc bằng rìu.

Sau lễ, nhà mồ bị bỏ hẳn. Không ai ra thăm nữa. Tượng gỗ để mục theo mưa nắng.

Ý nghĩa

Pơ thi là lễ cắt đứt quan hệ giữa người sống và người chết, để linh hồn được đi hẳn sang thế giới bên kia, và để người sống được tiếp tục sống. Người goá sau lễ Pơ thi mới được đi bước nữa.

Đặt cạnh cách người Việt thờ cúng tổ tiên — giữ người chết ở lại mãi trong nhà, trên ban thờ, qua nhiều đời — thì đây là hai lựa chọn ngược nhau về cùng một vấn đề.

Cả hai đều có lý riêng. Và cả hai đều cho thấy điều mà loạt bài này gặp ở khắp nơi: cách một cộng đồng ăn uống, thờ cúng và tiễn đưa nhau luôn là một hệ thống nhất quán, không phải những mảnh rời.

Ăn uống trong lễ Pơ thi

Lễ Pơ thi có hiến sinh trâu bò và ăn uống cộng đồng nhiều ngày. Khách được mời là vinh dự.

Người ăn chay vào đúng dịp này nên xử lý như đã nói ở bài Đắk Lắk: nhận phần cơm, rau, rượu cần, nói rõ mình theo đạo Phật ăn chay. Không nên từ chối cả mâm vì đó là từ chối lời mời vào cộng đồng.

Hồ tiêu Chư Sê

Hồ tiêu Chư Sê là thương hiệu tiêu nổi tiếng của Gia Lai, có chỉ dẫn địa lý. Vùng Chư Sê, Chư Pưh có đất bazan và khí hậu hợp cây tiêu.

Như đã nói ở bài Quảng Trị: tiêu là gia vị trụ cột của bếp chay, vì nó thay được vai trò tạo vị mạnh của hành tỏi. Món kho chay, đậu hũ kho tiêu, nấm kho tiêu đều dựa vào đó.

Gia Lai cũng là vùng cà phê lớn, cùng với cao su, điều, chanh dây, bơ.

Phở khô Gia Lai và chuyện chuyển thể

Phở khô Gia Lai — còn gọi phở hai tô — là món đặc trưng nhất Pleiku. Một tô đựng bánh phở khô trộn, một tô đựng nước dùng riêng.

Bản mặn có thịt bò, thịt gà, tóp mỡ, nước dùng ninh xương. Bản chay: bánh phở trộn với nấm xào, đậu phộng rang, hành phi (bỏ nếu kiêng ngũ vị tân), rau sống; nước dùng nấu từ nấm, củ cải, mía.

Món này chuyển thể tốt vì cấu trúc hai tô cho phép tách bạch — phần khô và phần nước độc lập, đổi phần nào cũng được mà không hỏng món.

Món chay và chỗ cần hỏi ở Gia Lai

• Bún mắm cua — đặc sản Pleiku, làm từ cua đồng lên men; không chay, và mùi rất mạnh
• Cơm lam, măng rừng, lá mì — như các tỉnh Tây Nguyên khác
• Muối kiến vàng — không chay
• Bơ, chanh dây, mít, sầu riêng — trái cây vùng bazan
• Cà phê, hồ tiêu, hạt điều
• Bò một nắng, gà nướng — không chay

Pleiku — thành phố nhỏ, nhịp riêng

Pleiku là thành phố cao nguyên nhỏ, buổi tối se lạnh quanh năm. Văn hoá cà phê mạnh, quán xá tập trung vài tuyến đường.

Cũng như Buôn Ma Thuột, nhịp sống ở đây bắt đầu rất sớm — người làm nông, người buôn nông sản dậy từ 4-5 giờ — và kết thúc muộn với cà phê đêm.

Quán chay ở Pleiku có nhưng ít, mở giờ hành chính là chính. Hai đầu ngày — sáng sớm và đêm khuya — là hai khoảng mà người ăn chay không có gì, trong khi đó lại đúng là hai khoảng đông người cần ăn nhất ở một thành phố nông nghiệp.

Hỏi đáp nhanh

Biển Hồ hình thành thế nào?

Là miệng núi lửa đã tắt, qua thời gian tích nước mà thành. Hồ rộng khoảng 230 ha, sâu hơn 30 mét, là nguồn nước sinh hoạt chính của Pleiku. Tên bản địa T'Nưng nghĩa là biển trên núi.

Lễ Pơ thi là gì?

Lễ bỏ mả của người Jrai và Ba Na. Sau vài năm chăm sóc mộ như thể người chết vẫn sống, gia đình làm lễ lớn kéo dài nhiều ngày để cắt đứt quan hệ giữa người sống và người chết, rồi bỏ hẳn nhà mồ, không ra thăm nữa.

Tượng nhà mồ là gì?

Tượng gỗ tạc bằng rìu đặt quanh nhà mồ trước lễ Pơ thi — người ngồi ôm mặt khóc, đàn bà mang thai, người đánh trống, thú vật. Thô, mạnh, không gọt giũa, và để mục theo mưa nắng sau lễ.

Pơ thi khác thờ cúng tổ tiên của người Việt thế nào?

Ngược nhau: người Việt giữ người chết ở lại mãi trong nhà trên ban thờ qua nhiều đời, còn Pơ thi là lễ thả người chết đi hẳn để người sống được tiếp tục sống. Người goá sau lễ Pơ thi mới được đi bước nữa.

Phở khô Gia Lai chay được không?

Được, và chuyển thể rất tốt vì cấu trúc hai tô cho phép tách bạch phần khô với phần nước. Bánh phở trộn nấm xào, đậu phộng rang, rau sống; nước dùng nấu từ nấm, củ cải, mía.

Món nào ở Gia Lai chắc chắn không chay?

Bún mắm cua — đặc sản Pleiku làm từ cua đồng lên men, mùi rất mạnh. Cùng với muối kiến vàng, bò một nắng và gà nướng.