Ăn chay ở Đức Phổ: cuốn sổ được một người lính bên kia giữ suốt ba mươi lăm năm

Đức Phổ là thị xã ở phía nam Quảng Ngãi, vùng biển và đồng bằng ven biển. Nơi này gắn với một câu chuyện mà loạt bài về lòng trắc ẩn không thể bỏ qua.

Đặng Thuỳ Trâm

Đặng Thuỳ Trâm (1942-1970) là bác sĩ, sinh ở Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Y khoa năm 1966 và xung phong vào chiến trường.

Bà phụ trách một bệnh xá nhỏ ở Đức Phổ — nơi điều trị thương binh và dân thường, trong điều kiện thiếu thốn gần như mọi thứ: thiếu thuốc, thiếu dụng cụ, thường xuyên phải di chuyển để tránh càn.

Bà hy sinh năm 1970, khi hai mươi bảy tuổi.

Cuốn nhật ký

Trong những năm ở chiến trường, bà viết nhật ký — ghi chuyện bệnh xá, chuyện thương binh, và cả những điều rất riêng: nhớ nhà, mệt mỏi, sợ hãi, và những lúc không chịu nổi.

Sau khi bà mất, cuốn sổ rơi vào tay phía bên kia.

Câu nói giữ lại cuốn sổ

Theo lời kể của Frederic Whitehurst — sĩ quan quân báo Mỹ được giao xử lý tài liệu thu được — ông định đốt cuốn sổ cùng các giấy tờ khác, vì quy trình là huỷ những gì không có giá trị quân sự.

Nhưng người phiên dịch người Việt làm cùng, ông Nguyễn Trung Hiếu, đã ngăn lại và nói một câu mà sau này trở thành nổi tiếng:

Whitehurst giữ cuốn sổ. Ông mang nó về Mỹ và giữ suốt ba mươi lăm năm, trong khi tìm cách trả lại cho gia đình.

Năm 2005, cuốn nhật ký được trao lại cho mẹ và các em của bà Trâm tại Hà Nội.

Sách xuất bản cùng năm và bán hàng trăm nghìn bản — một trong những cuốn sách được đọc nhiều nhất Việt Nam thời điểm đó.

Vì sao câu chuyện này quan trọng

Có mấy lớp, và lớp nào cũng đáng nói.

Lớp thứ nhất: nội dung cuốn sổ

Điều làm cuốn nhật ký được đọc nhiều không phải vì nó anh hùng, mà vì nó rất người. Trong đó có mệt, có sợ, có cô đơn, có tự trách. Người viết không cố tỏ ra mạnh mẽ vì không nghĩ sẽ có ai đọc.

Loạt bài này đã gặp cùng kiểu chân thực ấy ở bài Tam Kỳ: tượng mẹ Thứ chỉ tạc gương mặt, vì cái đáng tạc là sức chịu đựng chứ không phải động tác.

Lớp thứ hai: hai người lính bên kia

Câu chuyện này có hai người ở phía đối diện đã làm điều không bắt buộc:

• Người phiên dịch — nhận ra giá trị của cuốn sổ và lên tiếng, dù đơn giản nhất là im lặng để nó bị đốt
• Người sĩ quan Mỹ — nghe theo, giữ cuốn sổ, và dành ba mươi lăm năm để tìm cách trả lại

Không ai trong hai người buộc phải làm vậy. Việc họ làm không thay đổi cuộc chiến, không cứu ai.

Nhưng nó giữ lại tiếng nói của một người đã mất — và ba mươi lăm năm sau, trả lại cho một bà mẹ.

Lớp thứ ba, và đây là chỗ nối với chủ đề

Loạt bài này nói về ăn chay, và cái gốc của ăn chay là lòng trắc ẩn — mở rộng sự quan tâm ra ngoài phạm vi của mình.

Bài Bình Định đã nói về trại phong Quy Hoà: lòng từ bi không đo bằng chiều cao tượng, mà đo bằng việc có ai chịu tới sống cùng người mà người khác tránh hay không.

Câu chuyện Đức Phổ là một phiên bản khác của cùng phép đo: lòng trắc ẩn thật là thứ vượt qua được cả ranh giới rõ ràng nhất mà con người từng vạch ra — ranh giới của chiến tuyến.

Một người ăn chay vì thương con vật, mà không mở được lòng với người khác quan điểm, thì đã dừng lại sớm hơn chính nguyên tắc của mình.

Bệnh xá Đặng Thuỳ Trâm

Ở Đức Phổ nay có Bệnh xá Đặng Thuỳ Trâm — được xây dựng lại như một cơ sở y tế đang hoạt động, đồng thời là nơi lưu niệm.

Việc chọn xây một bệnh xá thật thay vì chỉ dựng nhà tưởng niệm là một lựa chọn đáng chú ý: người được tưởng nhớ là bác sĩ, nên cách tưởng nhớ hợp nhất là tiếp tục chữa bệnh cho người ở đó.

Cỗ chay và ngày giỗ ở Quảng Ngãi

Bài Tam Kỳ và bài Đồng Hới đã nói một điều đúng với cả dải miền Trung, và Quảng Ngãi không ngoại lệ:

Nhiều gia đình ở đây ăn chay nhiều ngày trong tháng vì nhà có nhiều đám giỗ, chứ không hẳn vì theo đạo. Vùng này chịu chiến tranh rất nặng, và số ngày giỗ trong một dòng họ có thể rất nhiều.

Cỗ giỗ theo lệ là cỗ chay — để không thêm sát sinh vào nghi lễ tưởng nhớ người đã mất.

Mâm giỗ chay miền Trung thường có: xôi, chè, canh nấm, món kho, món xào, nem chả chay nếu cỗ lớn, cơm trắng, muối vừng, hoa quả và hương đèn.

Đức Phổ và biển

Đức Phổ có bờ biển dài với Sa Huỳnh — và đây là một cái tên quan trọng trong khảo cổ học.

Văn hoá Sa Huỳnh

Văn hoá Sa Huỳnh là nền văn hoá thời đại kim khí ở miền Trung Việt Nam, niên đại khoảng 3.000 tới 2.000 năm trước, được đặt tên theo địa điểm phát hiện đầu tiên tại Sa Huỳnh năm 1909.

Đặc trưng nổi bật nhất là mộ chum — người chết được chôn trong những chiếc chum gốm lớn, cùng đồ tuỳ táng: công cụ sắt, đồ trang sức thuỷ tinh, và đặc biệt là khuyên tai hai đầu thú và khuyên tai ba mấu — những hiện vật rất đặc trưng.

Cùng với văn hoá Đông Sơn ở miền Bắc và văn hoá Óc Eo ở miền Nam, Sa Huỳnh là một trong ba nền văn hoá cổ lớn trên đất Việt Nam.

Loạt bài đã gặp hai mốc khảo cổ khác: An Khê với rìu tay 800.000 năm và văn hoá Hoà Bình khoảng 18.000 năm. Sa Huỳnh gần hơn nhiều, và đã là thời đại của kim loại, của thương mại đường biển.

Sa Huỳnh nay cũng là vùng muối lâu đời, với đồng muối ven biển.

Món chay ở Đức Phổ

• Đường phèn, đường phổi, mạch nha, kẹo gương — đặc sản Quảng Ngãi, chay hoàn toàn, đã nói ở bài Quảng Ngãi
• Bánh tráng, bánh xèo chay
• Rau lang, rau muống, khoai — cây trồng vùng cát
• Muối Sa Huỳnh
• Don, cá bống sông Trà, mắm — đặc sản, không chay

Nhắc lại từ bài Quảng Ngãi: don là món được giới thiệu đầu tiên với mọi khách, nghe tên không đoán được là con gì — người ăn chay cần nhớ.

Hỏi đáp nhanh

Đặng Thuỳ Trâm là ai?

Bác sĩ sinh năm 1942 ở Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Y khoa năm 1966 rồi xung phong vào chiến trường, phụ trách một bệnh xá nhỏ ở Đức Phổ. Bà hy sinh năm 1970 khi hai mươi bảy tuổi.

Cuốn nhật ký được giữ lại thế nào?

Sĩ quan quân báo Mỹ Frederic Whitehurst định đốt theo quy trình huỷ tài liệu không có giá trị quân sự, nhưng người phiên dịch Nguyễn Trung Hiếu ngăn lại với câu "Đừng đốt. Bản thân trong nó đã có lửa rồi."

Cuốn sổ trở về khi nào?

Whitehurst mang về Mỹ và giữ suốt ba mươi lăm năm trong khi tìm cách trả lại. Năm 2005 cuốn nhật ký được trao lại cho mẹ và các em bà Trâm tại Hà Nội, và sách xuất bản cùng năm.

Vì sao cuốn nhật ký được đọc nhiều?

Không phải vì nó anh hùng mà vì nó rất người — có mệt, có sợ, có cô đơn, có tự trách. Người viết không cố tỏ ra mạnh mẽ vì không nghĩ sẽ có ai đọc.

Câu chuyện này liên quan gì tới ăn chay?

Gốc của ăn chay là lòng trắc ẩn — mở rộng quan tâm ra ngoài phạm vi của mình. Ở đây, lòng trắc ẩn vượt qua được cả ranh giới rõ ràng nhất con người từng vạch ra là chiến tuyến.

Văn hoá Sa Huỳnh là gì?

Nền văn hoá thời đại kim khí ở miền Trung, khoảng 3.000 tới 2.000 năm trước, đặt tên theo địa điểm phát hiện tại Sa Huỳnh năm 1909. Đặc trưng là mộ chum và khuyên tai hai đầu thú — một trong ba nền văn hoá cổ lớn cùng Đông Sơn và Óc Eo.