Ăn chay ở Đồng Hới: một tháp chuông đổ nát được giữ nguyên giữa thành phố

Đồng Hới là thành phố tỉnh lỵ Quảng Bình, bên sông Nhật Lệ và biển. Thành phố hôm nay khang trang, đường rộng, bờ biển đẹp — và gần như toàn bộ đều mới.

Lý do rất cụ thể: thành phố này từng bị san phẳng.

Thành phố bị xoá

Trong giai đoạn 1964-1972, Đồng Hới nằm ở vị trí đặc biệt: là thị xã lớn ngay phía bắc vĩ tuyến 17, trên đường vận chuyển vào nam.

Thị xã bị đánh phá liên tục trong nhiều năm, và tới cuối cuộc chiến thì gần như không còn công trình nào nguyên vẹn.

Khi dựng lại, thành phố được quy hoạch mới hoàn toàn. Nhưng có vài thứ người ta cố ý không sửa.

Tháp chuông Tam Toà

Giữa thành phố, bên sông Nhật Lệ, có một tháp chuông gạch đổ nát — phần còn lại của nhà thờ Tam Toà, xây từ năm 1886.

Nhà thờ bị phá huỷ trong chiến tranh. Chỉ còn cái tháp chuông, tường lỗ chỗ vết đạn, mái không còn, cửa trống hoác.

Người ta giữ nguyên nó như vậy — không phục dựng, không che, không sơn. Nó được xếp hạng di tích và đứng giữa một khoảng sân trống, giữa thành phố mới.

Vì sao giữ lại phế tích

Đây là một lựa chọn đáng suy nghĩ, và nó có ở nhiều nơi trên thế giới: giữ nguyên một công trình đổ nát làm chứng tích, thay vì dựng lại.

Lý do: một toà nhà được sửa lại đẹp đẽ thì không kể được chuyện gì. Còn bức tường lỗ chỗ thì kể ngay, không cần chú thích, không cần ai giải thích.

Loạt bài này đã gặp một lựa chọn cùng loại ở bài Măng Đen: tượng Đức Mẹ mất hai bàn tay được giữ nguyên, không phục chế. Và ở đó cũng đã nói: bức tượng hỏng có sức nặng hơn tượng lành, vì nó mang dấu vết thay vì sự hoàn hảo.

Ở Đồng Hới còn có Quảng Bình Quan — cổng thành cũ, một phần của hệ thống luỹ Thầy do Đào Duy Từ thiết kế thế kỷ 17. Công trình này thì được phục dựng, vì nó đã hỏng từ trước và mang ý nghĩa khác.

Mẹ Suốt

Bên bờ sông Nhật Lệ có tượng đài mẹ Suốt — bà Nguyễn Thị Suốt (1906-1968), người phụ nữ chèo đò chở bộ đội và hàng hoá qua sông Nhật Lệ trong những năm bom đạn ác liệt nhất.

Bà bắt đầu công việc đó khi đã ngoài năm mươi tuổi, và làm suốt nhiều năm, chèo cả những lúc máy bay đang đánh phá. Bà mất năm 1968 vì bom trong một chuyến đi.

Chi tiết đáng nhớ: công việc của bà không phải chiến đấu mà là đưa người qua sông — một việc rất bình thường, làm trong hoàn cảnh rất không bình thường.

Loạt bài đã gặp hình mẫu này ở bài Tam Kỳ với mẹ Nguyễn Thị Thứ: cái đáng tạc không phải động tác anh hùng mà là việc kiên trì làm một việc thường ngày giữa hoàn cảnh không cho phép.

Cỗ chay và ngày giỗ ở vùng chiến sự cũ

Bài Tam Kỳ đã nói một điều mà khảo sát thị trường không ghi nhận, và nó đúng với Quảng Bình, Quảng Trị không kém:

Nhiều gia đình ở vùng này ăn chay nhiều ngày trong tháng không phải vì theo đạo, mà vì nhà có nhiều đám giỗ.

Quảng Bình là nơi hứng bom rất nặng, và số ngày giỗ trong một dòng họ có thể rất nhiều. Cỗ giỗ thì theo lệ là cỗ chay — để không thêm sát sinh vào nghi lễ tưởng nhớ người đã mất.

Đây là một lý do ăn chay rất Việt Nam, và rất ít được nói tới.

Đồng Hới hôm nay — cửa ngõ hang động

Đồng Hới nay là điểm trung chuyển của khách đi Phong Nha - Kẻ Bàng, đã nói ở bài Quảng Bình: vườn quốc gia với hệ hang động lớn, trong đó có Sơn Đoòng.

Thành phố có sân bay, ga tàu Bắc Nam, và bến xe — khách tới đây rồi đi tiếp vào Phong Nha khoảng 50 km.

Nhịp của một thành phố trung chuyển

Đặc điểm này quyết định nhu cầu ăn uống:

• Tàu Bắc Nam dừng ga Đồng Hới cả ban ngày lẫn 2-3 giờ sáng
• Khách bay tới muộn, ngủ lại một đêm rồi sáng đi Phong Nha
• Tour hang động xuất phát rất sớm, 6-7 giờ sáng
• Khách từ rừng về chiều muộn, đói và mệt

Bốn khung giờ, và khung nào cũng lệch với giờ mở của quán chay thông thường.

Riêng nhóm đi tour hang động thì như bài Quảng Bình đã phân tích: họ cần đồ nhiều năng lượng, và suất chay kiểu thành phố không đủ nuôi một ngày trekking.

Món chay và đặc sản Đồng Hới

• Khoai deo — khoai lang phơi nhiều nắng tới dẻo quánh; chay hoàn toàn, để rất lâu, và là món ăn đường tốt nhất của Quảng Bình cho người ăn chay
• Bánh lọc — bột năng bọc nhân; nhân tôm thịt là mặc định, làm được nhân chay bằng nấm hoặc đậu xanh
• Bánh xèo Quảng Hoà — đổi nhân là chay
• Bánh khoái, bánh bèo — hỏi nhân và nước chấm
• Cháo canh, bánh canh — nước dùng cá hoặc xương
• Đẻn biển, hàu, cá bống sông Son — đặc sản, không chay
• Nước mắm Bảo Ninh, ruốc — có mặt trong nhiều món

Khoai deo đáng nhắc lại vì nó hợp đúng nhu cầu của thành phố này: khách trung chuyển, khách đi rừng, khách đi tàu đêm đều cần thứ để được lâu, no, không cần hâm, mang theo được.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao Đồng Hới gần như toàn công trình mới?

Vì trong giai đoạn 1964-1972 thị xã bị đánh phá liên tục — nằm ngay phía bắc vĩ tuyến 17 trên đường vận chuyển vào nam — và tới cuối cuộc chiến gần như không còn công trình nào nguyên vẹn.

Tháp chuông Tam Toà là gì?

Phần còn lại của nhà thờ Tam Toà xây năm 1886, bị phá huỷ trong chiến tranh. Chỉ còn tháp chuông với tường lỗ chỗ vết đạn, và người ta giữ nguyên như vậy làm chứng tích, không phục dựng.

Vì sao giữ phế tích thay vì dựng lại?

Vì một toà nhà được sửa lại đẹp đẽ thì không kể được chuyện gì, còn bức tường lỗ chỗ thì kể ngay, không cần chú thích. Cùng lựa chọn với tượng Đức Mẹ Măng Đen mất hai bàn tay được giữ nguyên.

Mẹ Suốt làm gì?

Chèo đò chở bộ đội và hàng hoá qua sông Nhật Lệ trong những năm bom đạn ác liệt nhất, bắt đầu khi đã ngoài năm mươi tuổi và làm suốt nhiều năm. Bà mất năm 1968 vì bom trong một chuyến đi.

Vì sao nhiều nhà ở Quảng Bình ăn chay nhiều ngày?

Vì nhà có nhiều đám giỗ do vùng này hứng bom rất nặng. Cỗ giỗ theo lệ là cỗ chay — để không thêm sát sinh vào nghi lễ tưởng nhớ người đã mất. Đây là lý do ăn chay rất Việt Nam mà ít được nói tới.

Món chay nào hợp nhất khi đi qua Đồng Hới?

Khoai deo — khoai lang phơi nhiều nắng tới dẻo quánh, chay hoàn toàn, để rất lâu, no và không cần hâm. Hợp đúng nhu cầu của khách trung chuyển, khách đi rừng và khách đi tàu đêm.