Ăn chay ở Đồ Sơn: ngọn tháp Phật thời Lý và một lễ hội gây tranh luận

Đồ Sơn là bán đảo nhô ra biển ở Hải Phòng, với dãy đồi thấp chạy dọc và bãi biển ở hai bên. Nơi này có hai thứ nổi tiếng, và chúng nói về hai điều rất khác nhau.

Tháp Tường Long

Năm 1058, vua Lý Thánh Tông đi tuần ở vùng biển đông bắc, nghỉ lại Đồ Sơn. Theo sử chép, đêm ấy vua nằm mộng thấy rồng vàng.

Vua cho dựng trên đỉnh núi Ngọc một ngôi tháp và đặt tên là Tường Long — nghĩa là điềm lành rồng hiện.

Tháp cao chín tầng, xây bằng gạch, đứng ở vị trí cao nhìn thẳng ra vịnh Bắc Bộ.

Vì sao dựng tháp ở đó

Ngoài lý do tâm linh, vị trí này có ý nghĩa rất thực tế: đỉnh núi nhìn bao quát cả vùng biển.

Một ngọn tháp chín tầng trên đỉnh cao là cột mốc nhìn thấy từ xa — cho thuyền bè định hướng, và cho bất cứ ai đi vào vùng biển này biết đây là đất của ai.

Đây lại đúng logic đã gặp ở bài Lào Cai với đền Thượng và ở bài Cao Bằng với chùa Bản Giốc: công trình tín ngưỡng đặt ở biên giới hay cửa ngõ luôn mang hai lớp nghĩa.

Tháp đổ nát qua thời gian. Nền móng được khai quật và tháp được phục dựng trong giai đoạn 2007-2017 theo mẫu tháp thời Lý.

Gạch thời Lý

Một chi tiết khảo cổ đáng nói: gạch xây tháp Tường Long có khắc chữ Hán ghi niên hiệu — "Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái Bình tứ niên tạo".

Nghĩa là người ta ghi năm sản xuất lên chính viên gạch. Nhờ vậy mà gần một nghìn năm sau, chúng ta biết chính xác tháp dựng năm nào.

Loạt bài này đã gặp ba cách người xưa lưu giữ thông tin qua thời gian: mộc bản khắc gỗ ở chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang, phù điêu đá ở Tam Chúc, và giờ là chữ khắc trên gạch. Cả ba đều chọn vật liệu bền hơn giấy.

Lễ hội chọi trâu

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn diễn ra ngày 9 tháng 8 âm lịch, là lễ hội chọi trâu nổi tiếng nhất Việt Nam và đã được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Câu ca quen thuộc: "Dù ai buôn đâu bán đâu / Mùng chín tháng tám chọi trâu thì về".

Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ thuỷ thần của cư dân vùng biển, và trâu chọi được chăm sóc như vật tế thần.

Điểm gây tranh luận

Loạt bài này không né những chỗ khó, nên nói thẳng.

Lễ hội chọi trâu bị phản đối từ một số phía, với mấy lý do:

• Trâu bị thương trong trận đấu — có con gãy sừng, rách da, chảy máu
• Sau hội, cả trâu thắng lẫn trâu thua đều bị giết thịt, và thịt trâu chọi được bán với giá rất cao
• Yếu tố thương mại hoá — cá cược, bán vé, bán thịt — ngày càng lấn át phần nghi lễ
• Từng xảy ra tai nạn chết người khi trâu lồng khỏi sới

Phía ủng hộ thì cho rằng đây là tín ngưỡng lâu đời, gắn với bản sắc vùng biển, và cần được giữ.

Một cách nhìn

Với chủ đề của loạt bài này, có mấy điều đáng nói mà không cần phán xét ai:

Thứ nhất: lễ hội có hiến sinh không phải chuyện riêng của Đồ Sơn. Bài Đắk Lắk và Gia Lai đã nói về nghi lễ hiến sinh trâu bò trong tín ngưỡng Tây Nguyên. Đây là lớp tín ngưỡng cổ hơn Phật giáo rất nhiều, có ở khắp thế giới.

Thứ hai: Phật giáo Việt Nam không có lễ hội nào hiến sinh. Lễ chùa là lễ chay tuyệt đối, điều đã nhắc ở gần như mọi bài. Hai hệ thống này tồn tại song song trong cùng một nền văn hoá.

Thứ ba, và đây là điểm thực tế: cái đang thay đổi không phải nghi lễ mà là quy mô thương mại quanh nó. Một lễ tế của làng chài khác hẳn một sự kiện bán vé có cá cược.

Người ăn chay tới Đồ Sơn thì đơn giản: không dự, không mua thịt trâu chọi. Và điều đó không cần kèm theo lời nào.

Đồ Sơn và biển

Đồ Sơn là bãi biển du lịch lâu đời, người Pháp đã xây khu nghỉ từ đầu thế kỷ 20. Nơi đây có bến Nghiêng, hòn Dáu với ngọn hải đăng hơn trăm tuổi, và đền thờ Nam Hải Thần Vương trên đảo.

Hải đăng Hòn Dáu xây từ năm 1892, được gọi là "mắt ngọc Tổ quốc", vẫn hoạt động tới nay.

Món chay ở thành phố biển

Như đã phân tích kỹ ở bài Sầm Sơn: phố biển là nơi khó ăn chay, vì cả nền kinh tế ăn uống xoay quanh hải sản.

Ở Hải Phòng thì đỡ hơn nhờ thành phố lớn có quán chay, nhưng ở Đồ Sơn thì:

• Ăn sáng ở chợ — xôi, bánh, bún chay nếu có
• Đặt trước nếu ở khách sạn hoặc đi đoàn
• Vào khu dân cư tìm quán cơm bình dân
• Mang theo đồ khô

Món Hải Phòng và bản chay

• Bánh đa cua — đặc sản số một; bản chay dùng bánh đa đỏ với nước dùng nấm, đậu phụ, rau muống, chả chay
• Bánh mì cay — bánh mì nhỏ với pate; có bản chay dùng pate nấm
• Nem cua bể, bún cá, ốc — không chay
• Bánh đúc tàu — hỏi thành phần
• Mắm tôm, mắm ruốc — vùng biển, có trong nhiều món

Bánh đa cua chay đáng thử: sợi bánh đa đỏ Hải Phòng dai và thơm, nước dùng nấu từ nấm và cà chua vẫn giữ được màu và vị chua ngọt đặc trưng. Phần riêu cua thay bằng đậu phụ nghiền trộn nấm — cùng cách làm bún riêu chay ở bài Hoàn Kiếm.

Hỏi đáp nhanh

Tháp Tường Long dựng năm nào?

Năm 1058, do vua Lý Thánh Tông cho dựng sau khi nằm mộng thấy rồng vàng khi nghỉ lại Đồ Sơn. Tháp cao chín tầng, xây bằng gạch trên đỉnh núi Ngọc nhìn ra vịnh Bắc Bộ.

Vì sao biết chính xác năm dựng tháp?

Vì gạch xây tháp có khắc chữ Hán ghi niên hiệu — người xưa ghi năm sản xuất lên chính viên gạch, nên gần một nghìn năm sau vẫn xác định được.

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn diễn ra khi nào?

Ngày 9 tháng 8 âm lịch, gắn với tín ngưỡng thờ thuỷ thần của cư dân vùng biển, đã được công nhận Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Vì sao lễ hội này gây tranh luận?

Vì trâu bị thương trong trận đấu, sau hội cả trâu thắng lẫn thua đều bị giết thịt và bán giá cao, yếu tố thương mại hoá ngày càng lấn át phần nghi lễ, và từng có tai nạn chết người khi trâu lồng khỏi sới.

Phật giáo Việt Nam có lễ hội hiến sinh không?

Không. Lễ chùa là lễ chay tuyệt đối. Các lễ hội có hiến sinh thuộc lớp tín ngưỡng cổ hơn Phật giáo rất nhiều, và hai hệ thống này tồn tại song song trong cùng một nền văn hoá.

Bánh đa cua chay làm thế nào?

Dùng sợi bánh đa đỏ Hải Phòng với nước dùng nấu từ nấm và cà chua để giữ màu và vị chua ngọt, phần riêu cua thay bằng đậu phụ nghiền trộn nấm — cùng cách làm bún riêu chay.