Ăn chay ở Chí Linh: ba người lớn cùng chọn lui về một ngọn núi

Chí Linh là thành phố phía bắc Hải Dương, nơi có quần thể Côn Sơn - Kiếp Bạc — Di tích quốc gia đặc biệt, gồm chùa Côn Sơn, đền thờ Nguyễn Trãi, đền thờ Chu Văn An và đền Kiếp Bạc thờ Trần Hưng Đạo.

Ba người, ba thời, cùng một chỗ

Côn Sơn có một điểm lạ: ba nhân vật lớn của lịch sử Việt Nam, sống ở ba giai đoạn khác nhau, đều chọn lui về đây.

• Chu Văn An (thế kỷ 14) — người thầy nổi tiếng nhất của Nho học Việt Nam, từng dâng sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần, không được chấp thuận thì từ quan, về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh dạy học và bốc thuốc tới cuối đời.
• Trần Nguyên Đán (thế kỷ 14) — quan đại thần cuối Trần, về Côn Sơn dựng Thanh Hư động. Ông là ông ngoại của Nguyễn Trãi.
• Nguyễn Trãi (thế kỷ 15) — về Côn Sơn ở những quãng lui khỏi triều, và viết Côn Sơn ca ở đây.

Họ tìm cái gì

Côn Sơn ca mở đầu bằng những câu đã thành quen thuộc: suối chảy nghe như đàn cầm, đá rêu phủ ngồi như chiếu êm, rừng thông mọc dày nằm nghỉ dưới bóng, trúc râm mát thì ngâm thơ.

Đọc kỹ thì thấy bài thơ không tả cảnh đẹp. Nó tả một danh sách những thứ không phải mua: tiếng suối thay đàn, đá thay chiếu, bóng thông thay nhà, bóng trúc thay lọng.

Đó là điểm chính. Người ta lui về núi không phải vì núi đẹp, mà vì ở đó cần rất ít. Và cần ít thì khó bị mua chuộc, khó bị ép.

Chu Văn An từ quan vì không chém được bảy kẻ nịnh thần. Nguyễn Trãi lui về vì triều đình không còn chỗ. Cả hai đều chọn cùng một chỗ, và cùng một cách sống.

Liên hệ với việc ăn

Loạt bài này cẩn thận không biến ăn chay thành chuyện đạo đức cao siêu. Nhưng ở đây có một liên hệ đáng nói và nó không phải là kiểu nói đạo lý.

Sống đạm bạc và giữ được mình là hai chuyện nối nhau bằng một cơ chế rất thực tế: người cần ít thì có ít thứ để mất.

Đây không phải phát minh của Nho gia hay nhà Phật. Nó là quan sát mà bất cứ ai cũng kiểm chứng được. Nho học gọi là an bần lạc đạo; nhà Phật gọi là thiểu dục tri túc; và hai bên tới đó bằng hai đường khác nhau.

Chỗ khác nhau đáng nêu, vì loạt bài đã lập nguyên tắc ở bài Kim Sơn rằng phải hỏi một điều kiêng là kiêng vì cái gì:

• Nho — sống đạm bạc để giữ khí tiết, tức là để làm người ngay trong xã hội
• Phật — sống ít ham muốn để bớt khổ, tức là vì chính mình và vì chúng sinh

Cùng một nếp sống, hai lý do. Và ở Việt Nam thì hai cái này trộn vào nhau từ rất lâu — chùa Côn Sơn thờ Phật, đền cạnh đó thờ một nhà Nho, khách tới thì lễ cả hai.

Đền Kiếp Bạc

Kiếp Bạc thờ Trần Hưng Đạo, tại chính nơi ông đặt đại bản doanh trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ 13.

Lễ hội Kiếp Bạc vào tháng 8 âm lịch — theo ngày giỗ của ông — là một trong những lễ hội lớn nhất miền Bắc, gắn với câu ca dân gian "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" (Cha là Trần Hưng Đạo ở Kiếp Bạc, Mẹ là Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Giầy).

Loạt bài đã nói ở bài Nam Định và bài Phủ Giầy về tín ngưỡng thờ Mẫu; Kiếp Bạc là vế còn lại của cặp đó.

Về ăn uống, lễ hội lớn thì kéo theo nhu cầu cơm chay lớn — và như đã nói ở bài Yên Tử, bài Chùa Hương, bài Bái Đính: mùa lễ hội là lúc cơm chay bán chạy nhất, và cũng là lúc chất lượng dễ tụt nhất, vì làm nhiều quá.

Món chay ở Chí Linh

• Cơm chay nhà chùa — chùa Côn Sơn có trai đường, đông vào mùa lễ
• Cơm chay quán — quanh khu di tích, mở theo mùa hội
• Đậu phụ, rau luộc, canh — nền bữa chay Bắc Bộ
• Nem chay, giò chay, chả chay — cỗ chay
• Bánh đậu xanh Hải Dương — đặc sản tỉnh, chay (đậu xanh, đường, mỡ hoặc dầu — đọc nhãn vì có loại dùng mỡ)
• Vải thiều — Thanh Hà cùng tỉnh, mùa hè
• Bánh gai Ninh Giang — nhân đậu xanh dừa thì chay, có loại có mỡ
• Rươi, chả rươi — đặc sản Tứ Kỳ cùng tỉnh, không chay

Bánh đậu xanh đáng lưu ý riêng: công thức truyền thống dùng mỡ lợn, còn nhiều nhà sản xuất hiện nay chuyển sang dầu thực vật. Cùng một hộp bánh nổi tiếng, hai công thức khác nhau — đọc thành phần, đừng suy từ tên.

Đây là bẫy lặp lại ở khắp loạt bài: bánh pía Sóc Trăng có loại trứng muối, bánh gai có loại mỡ, quy linh cao cổ truyền có bột mai rùa. Bánh trái không tự nhiên là chay chỉ vì trông giống đồ ngọt thực vật.

Mùa hội và khung giờ

Mùa hội Côn Sơn (tháng Giêng) và Kiếp Bạc (tháng 8 âm) kéo khách rất đông, và họ đi theo nhịp quen của hành hương miền Bắc: xe rời Hà Nội từ 4-5 giờ sáng để tới nơi lúc mở cửa.

Cùng khoảng trống đã ghi ở Yên Tử, Chùa Hương, Bái Đính, Phủ Giầy: người đi lễ ăn chay thì bữa đầu tiên trong ngày rơi vào lúc chưa hàng quán nào mở.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao ba nhân vật lớn cùng lui về Côn Sơn?

Chu Văn An từ quan sau khi dâng sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần không được chấp thuận; Trần Nguyên Đán về dựng Thanh Hư động cuối thời Trần; Nguyễn Trãi về ở những quãng lui khỏi triều và viết Côn Sơn ca tại đây.

Côn Sơn ca nói về cái gì?

Không tả cảnh đẹp, mà tả một danh sách những thứ không phải mua: tiếng suối thay đàn, đá rêu thay chiếu, bóng thông thay nhà, bóng trúc thay lọng.

Vì sao người xưa lui về núi?

Không phải vì núi đẹp, mà vì ở đó cần rất ít. Người cần ít thì có ít thứ để mất, nên khó bị mua chuộc, khó bị ép.

Nho và Phật sống đạm bạc vì lý do gì?

Nho sống đạm bạc để giữ khí tiết, tức để làm người ngay trong xã hội. Phật sống ít ham muốn để bớt khổ, vì chính mình và vì chúng sinh. Cùng một nếp sống, hai lý do.

"Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" là gì?

Cha là Trần Hưng Đạo, giỗ ở Kiếp Bạc tháng 8 âm lịch; Mẹ là Mẫu Liễu Hạnh, giỗ ở Phủ Giầy tháng 3 âm lịch.

Bánh đậu xanh Hải Dương có chay không?

Tuỳ loại. Công thức truyền thống dùng mỡ lợn, nhiều nhà sản xuất hiện nay chuyển sang dầu thực vật. Phải đọc thành phần, đừng suy từ tên.