Ăn chay ở Cần Giờ: khu rừng này từng bị phá trụi và được trồng lại

Cần Giờ là huyện duy nhất của TP.HCM giáp biển, cách trung tâm khoảng 50 km. Phần lớn diện tích huyện là rừng ngập mặn.

Năm 2000, rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới — khu đầu tiên của Việt Nam.

Nhưng câu chuyện đáng kể nhất về khu rừng này không phải danh hiệu đó.

Năm mươi năm trước, chỗ này gần như trống

Trong chiến tranh, vùng Cần Giờ — khi đó gọi là Rừng Sác — là căn cứ của lực lượng đặc công. Vì vậy nó bị rải chất diệt cỏ với cường độ rất lớn.

Kết quả: gần như toàn bộ rừng ngập mặn bị huỷ. Cây chết, đất trơ, và vùng này thành bãi lầy hoang.

Mất rừng ngập mặn ở cửa sông không chỉ là mất cây. Nó kéo theo:

• Mất bãi đẻ và nơi ươm của tôm cá — rừng ngập mặn là "vườn trẻ" của biển
• Xói lở bờ — không còn rễ giữ đất
• Mất lá chắn trước bão và nước dâng
• Mất sinh kế của cư dân sống bằng rừng và bãi bồi

Và người ta trồng lại

Từ sau năm 1978, TP.HCM bắt đầu chương trình trồng lại rừng ngập mặn Cần Giờ.

Công việc này rất nặng, và nó không giống trồng rừng trên cạn:

• Phải trồng đúng loài cho đúng nền đất — đước, mắm, bần, dà, vẹt mỗi loài hợp một mức ngập, một độ mặn
• Trồng khi triều rút, lội bùn, cắm từng cây
• Cây con dễ chết — sóng cuốn, hà bám, triều cường
• Phải trồng lại nhiều lần ở những chỗ thất bại

Người trồng phần lớn là thanh niên xung phong và người dân địa phương, làm trong nhiều năm liền.

Tới nay, Cần Giờ có khoảng ba mươi nghìn héc-ta rừng ngập mặn — và đây là một trong những chương trình phục hồi rừng ngập mặn thành công nhất thế giới, được nhắc tới trong nhiều tài liệu quốc tế.

Rừng trồng lại và rừng tự nhiên

Bài Măng Đen đã nói: rừng trồng thuần loài không thay được rừng tự nhiên vì đa dạng sinh học thấp.

Cần Giờ cho thấy mặt khác của vấn đề, và nó đáng ghi nhận: khi trồng đúng cách, rừng trồng có thể trở thành nền cho hệ sinh thái tự phục hồi.

Ở Cần Giờ, sau khi rừng đước trồng khép tán, các loài khác dần quay lại: cá, tôm, cua, chim nước, khỉ, rái cá, và cả một số loài bò sát. Rừng trồng ban đầu đã tạo điều kiện cho phần còn lại tự đến.

Hai bài học không mâu thuẫn nhau:

• Đừng phá rừng tự nhiên rồi tính trồng lại — vì mất hàng chục năm và không bao giờ giống hệt
• Nhưng nếu đã mất rồi thì trồng lại vẫn đáng làm — và có thể thành công

Rừng ngập mặn làm gì cho chúng ta

Đây là phần đáng biết, vì rừng ngập mặn hay bị coi là "đất hoang" và bị chuyển đổi.

Dòng cuối đáng chú ý: bùn dưới rừng ngập mặn là một kho carbon lớn. Phá rừng ngập mặn không chỉ mất cây mà còn giải phóng lượng carbon đã tích trong bùn hàng trăm năm.

Vì sao chuyện này nằm trong loạt bài về ăn chay

Vì nó là ví dụ rõ nhất của một điều mà loạt bài đã nói ở Sơn Trà, Đồng Tháp, Quảng Nam và Lai Châu:

Ăn uống là một phần của quan hệ giữa con người và phần còn lại của sự sống — nhưng chỉ là một phần.

Một người ăn chay nghiêm ngặt mà ủng hộ việc phá rừng ngập mặn để nuôi tôm công nghiệp thì vẫn đang tham gia vào chuỗi gây hại rất lớn. Ngược lại, người không ăn chay mà giữ rừng thì đang làm một việc có ích thật.

Điều đó không phải để nói rằng ăn chay không quan trọng. Nó chỉ để nói rằng đừng dừng ở đĩa thức ăn — đúng như bài Sơn Trà đã nói về giới không sát sinh hiểu rộng.

Đi Cần Giờ

Cần Giờ cách trung tâm TP.HCM khoảng 50 km, qua phà Bình Khánh. Đây là điểm đi trong ngày quen thuộc của người Sài Gòn.

Các điểm đến: Khu du lịch Vàm Sát, Đảo Khỉ, Chiến khu Rừng Sác, biển 30 tháng 4, Lăng Ông Thuỷ Tướng ở Cần Thạnh.

Lưu ý về Đảo Khỉ

Đàn khỉ ở đây đã quen người và rất dạn. Vài điều nên nhớ, cùng tinh thần đã nói ở bài Sơn Trà:

• Không cho khỉ ăn — làm chúng mất tập tính kiếm ăn và hung hơn với người
• Cất kỹ đồ ăn, túi xách, kính, điện thoại — khỉ giật rất nhanh
• Không trêu, không nhìn thẳng mắt — với khỉ, nhìn thẳng là gây hấn

Ăn chay ở Cần Giờ

Cần Giờ là huyện biển, và như mọi vùng biển trong loạt bài này, thực đơn xoay quanh hải sản. Đặc sản ở đây là hàu, ốc, cua, tôm, cá dứa.

Cách xoay xở:

• Mang theo — Cần Giờ đi trong ngày, mang đồ là dễ nhất
• Quán cơm bình dân ở thị trấn Cần Thạnh — có rau, đậu hũ
• Chợ Hàng Dương — mua trái cây, đồ khô
• Xoài cát Cần Giờ — đặc sản của huyện, chay và rất ngon
• Đặt trước nếu ăn ở nhà hàng lớn

Với người đi trong ngày, phương án đơn giản nhất vẫn là ăn no trước khi qua phà và mang theo đồ cầm tay — đúng nguyên tắc đã lặp lại suốt loạt bài này.

Hỏi đáp nhanh

Rừng Cần Giờ có phải rừng tự nhiên không?

Phần lớn là rừng trồng lại. Trong chiến tranh, vùng này bị rải chất diệt cỏ với cường độ rất lớn và gần như toàn bộ rừng ngập mặn bị huỷ; từ sau 1978 TP.HCM bắt đầu chương trình trồng lại.

Trồng rừng ngập mặn khó ở chỗ nào?

Phải trồng đúng loài cho đúng nền đất vì đước, mắm, bần, dà, vẹt mỗi loài hợp một mức ngập và độ mặn; phải trồng khi triều rút, lội bùn cắm từng cây; cây con dễ chết vì sóng cuốn, hà bám, triều cường nên phải trồng lại nhiều lần.

Rừng trồng lại có ích không?

Có. Ở Cần Giờ, sau khi rừng đước trồng khép tán thì cá, tôm, cua, chim nước, khỉ, rái cá dần quay lại — rừng trồng đã tạo điều kiện cho phần còn lại tự đến.

Rừng ngập mặn làm gì cho con người?

Chắn sóng chắn bão, giữ đất chống xói lở, làm vườn ươm cho tôm cá, lọc trầm tích và chất ô nhiễm từ sông, và giữ carbon trong bùn với hiệu quả rất cao.

Vì sao phá rừng ngập mặn đặc biệt tai hại?

Vì ngoài mất cây, nó còn giải phóng lượng carbon đã tích trong bùn hàng trăm năm — bùn dưới rừng ngập mặn là một kho carbon lớn.

Đi Đảo Khỉ cần lưu ý gì?

Không cho khỉ ăn vì làm chúng mất tập tính kiếm ăn và hung hơn với người; cất kỹ đồ ăn, túi xách, kính, điện thoại; không trêu và không nhìn thẳng mắt vì với khỉ nhìn thẳng là gây hấn.