Ăn chay ở Bình Thuỷ: đình làng Nam Bộ và lễ cầu an giữa mùa lúa

Bình Thuỷ là quận của Cần Thơ, bên rạch Bình Thuỷ. Ở đây có hai công trình cổ nằm gần nhau, và cả hai đều kể chuyện về cách người Nam Bộ tổ chức đời sống.

Đình Bình Thuỷ

Đình Bình Thuỷ, tên chữ là Long Tuyền cổ miếu, có từ giữa thế kỷ 19. Đây là một trong những ngôi đình tiêu biểu nhất của kiến trúc đình Nam Bộ còn lại.

Đình khác chùa thế nào

Đây là điều nhiều người nhầm, nên nói rõ:

Đình là thiết chế của làng, không phải của tôn giáo nào. Nó là nơi làng tự quản: thờ vị thần bảo hộ, và cũng là chỗ họp bàn việc chung.

Ở Nam Bộ, đình còn có ý nghĩa đặc biệt: làng mới lập thì dựng đình trước, vì có đình nghĩa là có làng, có làng thì được triều đình công nhận.

Lễ Kỳ Yên

Kỳ Yên nghĩa là cầu an. Đây là lễ lớn nhất của đình làng Nam Bộ.

Đình Bình Thuỷ tổ chức hai kỳ:

• Kỳ Yên thượng điền — khoảng tháng 4 âm lịch, trước vụ mùa
• Kỳ Yên hạ điền — khoảng tháng 12 âm lịch, sau vụ mùa

Hai thời điểm này không ngẫu nhiên

Thượng điền là lúc sắp xuống giống — cầu cho mưa thuận, mùa tốt. Hạ điền là lúc đã gặt xong — tạ ơn, và ăn mừng.

Nghĩa là lịch lễ hội của làng bám sát lịch nông nghiệp. Đây là điều đúng với hầu hết lễ hội truyền thống Việt Nam: chúng rơi vào lúc nông nhàn hoặc lúc cần cầu xin, không rơi vào giữa vụ.

Có gì trong lễ Kỳ Yên

• Lễ rước sắc thần — rước sắc phong của vua ban cho Thành Hoàng
• Lễ túc yết, đàn cả — các nghi thức tế chính
• Hát bội — đây là phần đặc sắc nhất; đình Nam Bộ mời gánh hát bội về diễn nhiều đêm liền
• Lễ xây chầu, đại bội — nghi thức mở màn hát bội, do người cầm chầu thực hiện

Hát bội trong lễ Kỳ Yên không phải để giải trí — về nguyên tắc, đó là hát cho thần xem. Người dân xem ké. Điều này giải thích vì sao sân khấu quay về phía chính điện.

Đồ lễ

Lễ Kỳ Yên có cả chay lẫn mặn. Lễ vật chính thường có heo — vật tế truyền thống trong nghi thức tế thần.

Nhưng như mọi nơi đã nói trong loạt bài — từ đền Mẫu Tuyên Quang tới miếu Bà núi Sam — lễ chay luôn được nhận. Người giữ chay đi lễ đình thì dâng hương, hoa, trái cây, bánh, xôi chè, và không ai nói gì.

Nhà cổ Bình Thuỷ

Gần đình có nhà cổ Bình Thuỷ — nhà vườn của dòng họ Dương, xây khoảng năm 1870.

Đây là mẫu nhà vườn Nam Bộ tiêu biểu, với kiến trúc pha: bố cục nhà rường Việt, mặt tiền và chi tiết trang trí kiểu Pháp, nền cao, sân rộng, vườn cây bao quanh.

Lại một ví dụ nữa của mô-típ đã gặp rất nhiều lần: nhà thờ Phát Diệm mang dáng đình chùa, chùa Vĩnh Tràng mang mặt tiền phương Tây, dinh Hoàng A Tưởng pha Á Âu.

Ngôi nhà này từng là bối cảnh quay phim, trong đó có phim chuyển thể từ tiểu thuyết Người tình — cùng tác phẩm gắn với nhà cổ Huỳnh Thuỷ Lê ở Sa Đéc đã nói ở bài đó.

Một chi tiết về nhà vườn

Nhà vườn Nam Bộ luôn có vườn cây ăn trái và ao — không phải để đẹp, mà vì:

• Vườn cho trái quanh năm — nguồn thực phẩm tại chỗ
• Ao nuôi cá, trữ nước, và điều hoà nhiệt
• Cây che nắng — nhà mát hơn nhiều so với nhà trống

Với người ăn chay, mô hình nhà vườn là mô hình lý tưởng: rau trái hái trong vườn, không phải mua, không phải hỏi ai. Đây cũng là cách phần lớn người Việt từng sống, trước khi đô thị hoá.

Món chay ở Bình Thuỷ và Cần Thơ

Cần Thơ là thủ phủ miền Tây với nhiều quán chay, và như đã nói ở bài Cần Thơ - Cái Răng: thành phố này có thiền viện Trúc Lâm Phương Nam, chùa Ông của người Hoa, và chùa Khmer Munir Ansay — ba truyền thống, ba quy tắc ăn khác nhau trong cùng một thành phố.

• Hủ tiếu chay, bún riêu chay
• Bánh xèo chay, bánh cống chay — bản chay dùng đậu xanh và khoai thay tôm thịt
• Cơm phần chay — quanh các chùa
• Chè bưởi, chè thưng, bánh tét lá cẩm nhân đậu
• Trái cây Phong Điền — dâu Hạ Châu, chôm chôm, măng cụt
• Lẩu mắm, bún mắm, cá lóc — không chay

Đình làng và nhịp sống hôm nay

Đình Bình Thuỷ vẫn hoạt động, vẫn có lễ Kỳ Yên hằng năm, vẫn mời hát bội. Nhưng như phần lớn đình làng trên cả nước, vai trò của nó trong đời sống đã thu hẹp — từ trung tâm việc làng thành nơi thờ tự và di tích.

Điều còn lại đáng giữ không phải kiến trúc, mà là ý niệm về một chỗ chung của cả cộng đồng — nơi người ta cùng góp, cùng làm, cùng ăn.

Ý niệm đó vẫn sống ở chỗ khác: trong bếp cơm chay từ thiện của miền Tây, trong lễ giỗ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá, trong các gian phát cơm ở lễ chùa Bà Bình Dương — những nơi mà cả cộng đồng cùng nấu và cùng ăn, không ai tính tiền ai.

Hỏi đáp nhanh

Đình khác chùa thế nào?

Chùa thờ Phật, do tăng ni trông coi, lễ chay tuyệt đối. Đình thờ Thành Hoàng — thần bảo hộ làng, do ban tế tự của làng trông coi, đồ lễ có cả chay lẫn mặn. Đình là thiết chế của làng chứ không thuộc tôn giáo nào.

Lễ Kỳ Yên là gì?

Kỳ Yên nghĩa là cầu an, là lễ lớn nhất của đình làng Nam Bộ. Đình Bình Thuỷ tổ chức hai kỳ: thượng điền khoảng tháng 4 âm lịch trước vụ mùa, và hạ điền khoảng tháng 12 âm lịch sau vụ mùa.

Vì sao hát bội diễn ở lễ Kỳ Yên?

Về nguyên tắc đó là hát cho thần xem chứ không phải để giải trí, người dân xem ké. Điều này giải thích vì sao sân khấu quay về phía chính điện.

Người ăn chay đi lễ đình được không?

Được. Lễ Kỳ Yên có cả chay lẫn mặn, vật tế truyền thống thường là heo, nhưng lễ chay luôn được nhận — dâng hương, hoa, trái cây, bánh, xôi chè là đủ.

Nhà vườn Nam Bộ có gì đặc biệt?

Luôn có vườn cây ăn trái và ao, không phải để đẹp mà vì vườn cho trái quanh năm, ao nuôi cá trữ nước và điều hoà nhiệt, cây che nắng làm nhà mát hơn.

Ý niệm đình làng còn sống ở đâu?

Trong bếp cơm chay từ thiện miền Tây, lễ giỗ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá, các gian phát cơm ở lễ chùa Bà Bình Dương — những nơi cả cộng đồng cùng nấu cùng ăn, không ai tính tiền ai.