Ăn chay ở Bắc Ninh: nơi Phật giáo vào Việt Nam sớm nhất

Hỏi Phật giáo vào Việt Nam ở đâu trước, nhiều người đoán Thăng Long hoặc Huế. Câu trả lời là vùng Luy Lâu, nay thuộc Bắc Ninh — và nó sớm hơn cả nhiều trung tâm Phật giáo ở Trung Hoa.

Luy Lâu — trung tâm Phật giáo đầu tiên

Đầu Công nguyên, Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ, nằm trên đường thương mại đường biển từ Ấn Độ sang. Tăng sĩ Ấn Độ theo thuyền buôn tới đây trước khi đi tiếp lên phương Bắc.

Chùa Dâu được dựng từ khoảng thế kỷ thứ hai, được xem là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam. Điều đặc biệt là chùa thờ Tứ Pháp — Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức Mây, Mưa, Sấm, Chớp.

Đây là chi tiết đáng chú ý nhất: Phật giáo khi vào Việt Nam đã hoà ngay với tín ngưỡng nông nghiệp bản địa. Người nông dân thờ thần mưa thần sấm, Phật giáo tới thì không xoá đi mà dung nạp vào. Cách hoà nhập đó định hình tính cách Phật giáo Việt Nam suốt về sau — mềm, không cứng nhắc, gần đời sống.

Đất chùa

Bắc Ninh nhỏ nhưng dày đặc chùa cổ:

• Chùa Dâu — cổ nhất, thờ Tứ Pháp.
• Chùa Bút Tháp — nổi tiếng với tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, một trong những tác phẩm điêu khắc gỗ đẹp nhất Việt Nam.
• Chùa Phật Tích — tượng Phật A Di Đà bằng đá thời Lý, và hàng linh thú đá.
• Chùa Tiêu — gắn với Lý Công Uẩn và thiền sư Vạn Hạnh.

Mật độ đó tạo ra một nếp sống: đi chùa là việc thường ngày, và ăn chay ngày rằm là chuyện của phần lớn gia đình.

Cỗ chay Kinh Bắc

Vùng Kinh Bắc nổi tiếng về cỗ — cỗ cưới, cỗ đám, cỗ hội. Cỗ ở đây được bày biện có quy củ, nhiều món, xếp theo tầng theo lớp.

Cỗ chay theo đó cũng cầu kỳ: mâm nhiều món nhỏ, có giò chay, chả chay, nem chay, canh, xôi, chè. Kỹ thuật làm giò chả chay ở đây khá cao vì vốn là đất làm giò chả ngon.

Nét riêng: cỗ chay Kinh Bắc không tạo hình cầu kỳ theo kiểu Hoa mà giữ dáng món Việt — giò ra giò, chả ra chả, chỉ đổi nguyên liệu.

Hội chùa và mùa lễ

Bắc Ninh vào tháng Giêng là tháng hội. Hội Lim với quan họ là nổi nhất, nhưng gần như làng nào cũng có hội riêng.

• Hội chùa Dâu — mùng tám tháng Tư âm, rước Tứ Pháp.
• Hội Lim — mười ba tháng Giêng, quan họ.
• Hội chùa Phật Tích — mùng bốn tháng Giêng.

Mùa hội là mùa cỗ chay và cơm chùa. Nhiều chùa nấu cơm đãi khách thập phương, và các gia đình cũng làm mâm chay dâng lễ.

Quan họ và cách sống

Quan họ không chỉ là hát. Nó là một lối ứng xử: mời nhau, nhường nhau, giữ lễ. Người quan họ gọi nhau là "liền anh liền chị", tiếp khách bằng trầu và bằng câu hát.

Cái nếp nhã nhặn đó ăn vào cả chuyện ăn uống — mâm cỗ Kinh Bắc coi trọng cách mời hơn là coi trọng món. Với bữa chay, điều đó hợp một cách tự nhiên: ăn chay vốn là chuyện tiết chế, mà tiết chế thì hợp với nhã.

Món chay từ nguyên liệu địa phương

• Bánh phu thê Đình Bảng — vốn đã chay, làm từ bột lọc, đậu xanh, dừa.
• Bánh tẻ, bánh khúc — bản chay dùng đậu xanh thay nhân thịt.
• Nem làng Bùi — bản mặn là nem thính, bản chay dùng đậu phụ và thính gạo.
• Rau vụ đông — vùng này trồng rau vụ đông rất mạnh, mùa đông rau ngon và rẻ.

Ghé Bắc Ninh

• Cụm chùa Dâu - Bút Tháp - Phật Tích đi trong một ngày được, nằm gần nhau.
• Tháng Giêng — mùa hội, đông và vui nhất, nhưng cũng chen nhất.
• Hàng chay tập trung quanh chùa và ở thành phố Bắc Ninh.
• Cách Hà Nội khoảng ba mươi cây số, đi về trong ngày thoải mái.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao Bắc Ninh là nơi Phật giáo vào Việt Nam sớm nhất?

Vì Luy Lâu là trị sở quận Giao Chỉ nằm trên đường thương mại đường biển từ Ấn Độ sang, nên tăng sĩ Ấn Độ theo thuyền buôn tới đây trước khi đi tiếp lên phương Bắc. Chùa Dâu dựng từ khoảng thế kỷ thứ hai.

Chùa Dâu thờ gì mà đặc biệt?

Thờ Tứ Pháp — Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức Mây, Mưa, Sấm, Chớp. Đó là dấu hiệu Phật giáo khi vào Việt Nam đã hoà ngay với tín ngưỡng nông nghiệp bản địa chứ không xoá đi.

Cỗ chay Kinh Bắc có gì riêng?

Cầu kỳ về bày biện, mâm nhiều món nhỏ xếp theo tầng lớp, kỹ thuật giò chả chay cao vì vốn là đất làm giò chả ngon. Nhưng không tạo hình cầu kỳ kiểu Hoa mà giữ dáng món Việt.

Mùa nào nên đi?

Tháng Giêng là tháng hội — hội Lim mười ba tháng Giêng, hội chùa Phật Tích mùng bốn. Hội chùa Dâu thì mùng tám tháng Tư âm. Mùa hội cũng là mùa cỗ chay và cơm chùa.

Món đặc sản nào vốn đã chay?

Bánh phu thê Đình Bảng làm từ bột lọc, đậu xanh và dừa. Bánh tẻ và bánh khúc thì có bản chay dùng đậu xanh thay nhân thịt.

Quan họ liên quan gì tới chuyện ăn?

Quan họ là lối ứng xử mời nhau, nhường nhau, giữ lễ. Mâm cỗ Kinh Bắc vì thế coi trọng cách mời hơn coi trọng món — hợp tự nhiên với bữa chay, vốn là chuyện tiết chế.