Ăn chay ở An Khê: chiếc rìu đá tám trăm nghìn năm tuổi

An Khê là thị xã ở phía đông Gia Lai, trên đèo An Khê — cửa ngõ nối Tây Nguyên với đồng bằng Bình Định. Đây là một thị xã nhỏ, nhưng có một thứ làm nó nổi tiếng trong giới khảo cổ thế giới.

Những chiếc rìu tay ở An Khê

Từ khoảng năm 2014, các nhà khảo cổ Việt Nam và Nga khai quật tại vùng An Khê và tìm thấy một loạt công cụ đá: rìu tay, công cụ ghè đẽo thô sơ, mảnh tước.

Niên đại được xác định qua phương pháp đo đồng vị phóng xạ trong lớp trầm tích: khoảng 800.000 năm.

Đây là dấu tích người cổ sớm nhất từng tìm thấy ở Việt Nam, và thuộc về người đứng thẳng (Homo erectus) — loài có trước người hiện đại rất lâu.

Vì sao phát hiện này quan trọng

Trước đó, giới khảo cổ thế giới có một quan niệm gọi là "đường Movius" — cho rằng kỹ thuật rìu tay (loại công cụ ghè hai mặt, đối xứng) chỉ xuất hiện ở châu Phi và phương Tây, còn Đông Á thì không có.

Việc tìm thấy rìu tay ở An Khê góp phần đặt lại câu hỏi về quan niệm đó.

Ngoài ra, phát hiện này đẩy lùi mốc có mặt của người cổ trên đất Việt Nam về rất xa — xa hơn nhiều so với văn hoá Hoà Bình đã nói ở bài Hoà Bình, vốn ở mốc khoảng 18.000 năm.

Họ ăn gì

Đây là câu hỏi tự nhiên, và câu trả lời thì hợp với chủ đề loạt bài này.

Người đứng thẳng ở giai đoạn đó không biết trồng trọt, không thuần dưỡng vật nuôi, và công cụ rất thô sơ. Họ sống bằng:

• Hái lượm — quả, hạt, củ, rau, mật
• Bắt các con vật nhỏ và chậm — côn trùng, trứng, ốc, động vật nhỏ
• Nhặt xác — ăn phần còn lại của con vật do thú lớn giết
• Săn — có, nhưng khó và không thường xuyên

Bài Hoà Bình đã nói ý này ở mốc muộn hơn, và ở đây thì càng đúng hơn: phần lớn thức ăn của tổ tiên loài người là thực vật, vì đó là thứ kiếm được đều đặn.

Một chi tiết có ích: răng của người đứng thẳng cho thấy chế độ ăn nhiều thực vật cứng — răng hàm to, men dày, mòn nhiều. Đó là răng của người nhai nhiều rễ, củ, hạt.

Điều này không nói rằng ăn chay là "tự nhiên"

Cần nói cho sòng phẳng. Việc tổ tiên ăn nhiều thực vật không tự động biến ăn chay thành lựa chọn đúng, và loạt bài này không dùng lập luận đó.

Lý do đơn giản: "tự nhiên" không phải một lý lẽ đạo đức. Nhiều thứ tự nhiên mà con người đã bỏ, và nhiều thứ nhân tạo mà ta giữ.

Điều đáng nói chỉ là gỡ một hiểu lầm: câu "con người vốn ăn thịt nên ăn chay là trái tự nhiên" không đứng vững về mặt dữ kiện. Còn lý do để ăn chay thì nằm ở chỗ khác — ở giới luật, ở lòng từ bi, ở sức khoẻ, ở môi trường — như loạt bài đã nói ở nhiều bài khác nhau.

Tây Sơn thượng đạo

An Khê còn một lớp lịch sử khác, gần hơn nhiều.

Đây là vùng Tây Sơn thượng đạo — nơi ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ khởi binh năm 1771, trước khi xuống đồng bằng.

Vì sao chọn vùng núi này? Vì mấy lý do rất thực tế:

• Địa thế hiểm — dễ thủ, khó đánh
• Nằm trên đường buôn — An Khê là điểm trung chuyển hàng hoá giữa Tây Nguyên và đồng bằng; Nguyễn Nhạc vốn làm nghề buôn trầu
• Liên kết được với người Thượng — các dân tộc Ba Na, Jrai ở vùng này ủng hộ, và họ là lực lượng ban đầu

Chi tiết cuối đáng nhớ: phong trào Tây Sơn bắt đầu từ liên minh với các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, trước khi thành lực lượng lớn ở đồng bằng.

Ở An Khê nay còn An Khê Trường, An Khê Đình, và cây me cổ thụ, giếng nước gắn với thời kỳ đó.

Món chay ở An Khê

An Khê nằm trên quốc lộ 19 — trục nối Quy Nhơn với Pleiku và cửa khẩu Lệ Thanh. Đây là điểm dừng của xe khách và xe tải đường dài.

Ẩm thực vùng này pha giữa đồng bằng Bình Định và Tây Nguyên:

• Bún, phở, mì Quảng — hỏi nước dùng
• Bánh xèo, bánh hỏi — bản chay được nếu đổi nhân và nước chấm
• Rau rừng, măng, lá mì
• Cơm lam — chay, hay ăn kèm gà
• Bánh ít lá gai — đặc sản Bình Định, nhân đậu xanh thì chay
• Trái cây — bơ, mít, chuối, chanh dây
• Bò một nắng, gà nướng, muối kiến vàng — không chay

Muối kiến vàng lại cần nhắc: nó bán khắp các điểm dừng trên quốc lộ 19 như một thứ gia vị đặc sản, nhưng thành phần chính là kiến rừng — cảnh báo đã nói ở bài Kon Tum và Đắk Nông.

Đèo An Khê và chặng đường dài

Đèo An Khê nối Bình Định với Gia Lai, dài khoảng 10 km, dốc và nhiều khúc cua. Đây là đoạn mà xe tải chạy chậm và hay dừng nghỉ.

Quốc lộ 19 là tuyến vận tải chính giữa Tây Nguyên và cảng Quy Nhơn — cà phê, hồ tiêu, sắn, gỗ từ Tây Nguyên xuống, hàng hoá và phân bón từ cảng lên.

Xe chạy suốt ngày đêm, tài xế ăn lệch giờ, và như mọi trục đường trong loạt bài này: không có lựa chọn chay nào ở khung giờ đó.

Riêng tuyến này có một đặc điểm đáng chú ý: nó nối hai vùng có tỉ lệ ăn chay cao — Bình Định với các tổ đình lớn ở đầu này, và Gia Lai, Kon Tum ở đầu kia. Dòng người đi lễ, đi chùa, đi hành hương qua đèo An Khê là dòng có thật.

Hỏi đáp nhanh

Tìm thấy gì ở An Khê?

Rìu tay, công cụ ghè đẽo thô sơ và mảnh tước, niên đại khoảng 800.000 năm — dấu tích người cổ sớm nhất từng tìm thấy ở Việt Nam, thuộc về người đứng thẳng (Homo erectus).

Vì sao phát hiện này quan trọng?

Vì giới khảo cổ từng có quan niệm "đường Movius" cho rằng kỹ thuật rìu tay chỉ có ở châu Phi và phương Tây, còn Đông Á thì không. Phát hiện ở An Khê góp phần đặt lại câu hỏi về quan niệm đó.

Người cổ ở đó ăn gì?

Hái lượm quả hạt củ rau, bắt các con vật nhỏ và chậm, nhặt xác thú do thú lớn giết, và săn nhưng không thường xuyên. Răng của người đứng thẳng — hàm to, men dày, mòn nhiều — cho thấy chế độ ăn nhiều thực vật cứng.

Điều đó có chứng minh ăn chay là "tự nhiên" không?

Không, và loạt bài này không dùng lập luận đó — "tự nhiên" không phải một lý lẽ đạo đức. Nó chỉ gỡ một hiểu lầm: câu "con người vốn ăn thịt nên ăn chay là trái tự nhiên" không đứng vững về dữ kiện.

Vì sao Tây Sơn khởi binh ở An Khê?

Địa thế hiểm dễ thủ khó đánh; nằm trên đường buôn giữa Tây Nguyên và đồng bằng, mà Nguyễn Nhạc vốn làm nghề buôn trầu; và liên kết được với người Ba Na, Jrai — lực lượng ban đầu của phong trào.

Muối kiến vàng bán trên quốc lộ 19 có chay không?

Không. Nó được bán như gia vị đặc sản nhưng thành phần chính là kiến rừng rang giã.