Ăn chay ở Yên Tử: vì sao Phật giáo Việt Nam ăn chay còn nơi khác thì không

Yên Tử là dãy núi ở thành phố Uông Bí, Quảng Ninh, đỉnh cao 1.068 mét. Trên đỉnh có chùa Đồng — ngôi chùa bằng đồng nặng khoảng 70 tấn, dựng năm 2007.

Nhưng thứ làm Yên Tử quan trọng không phải chùa Đồng. Đó là chuyện xảy ra ở đây bảy trăm năm trước.

Ông vua bỏ ngai vàng

Trần Nhân Tông (1258-1308) là vị vua đã hai lần lãnh đạo Đại Việt đánh bại quân Nguyên Mông — năm 1285 và 1288. Đó là chiến công lớn nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam.

Năm 1293, ông nhường ngôi cho con. Năm 1299, ông lên Yên Tử xuất gia, lấy hiệu Trúc Lâm Đầu Đà.

Một người vừa thắng đế quốc mạnh nhất thế giới lúc đó, rồi bỏ tất cả lên núi. Điều này không phổ biến trong lịch sử thế giới, và nó định hình luôn cách người Việt hiểu về đạo Phật: không phải trốn đời, mà là làm xong việc đời rồi đi tiếp.

Trúc Lâm — dòng thiền của người Việt

Ở Yên Tử, Trần Nhân Tông lập ra thiền phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền đầu tiên do người Việt sáng lập, không nhập khẩu nguyên vẹn từ Trung Hoa hay Ấn Độ.

Ba vị tổ:

1. Trần Nhân Tông — Điều Ngự Giác Hoàng, đệ nhất tổ
2. Pháp Loa — đệ nhị tổ, người tổ chức giáo hội
3. Huyền Quang — đệ tam tổ, nhà thơ

Tư tưởng cốt lõi của Trúc Lâm là "cư trần lạc đạo" — ở giữa đời mà vui với đạo. Không nhất thiết phải vào rừng mới tu được. Bài phú Cư trần lạc đạo của Trần Nhân Tông viết bằng chữ Nôm, là một trong những tác phẩm chữ Nôm sớm nhất còn lại.

Câu nổi tiếng nhất trong đó: "Bụt ở trong nhà, chẳng phải tìm xa".

Vì sao Phật giáo Việt Nam ăn chay

Đây là câu hỏi nhiều người thắc mắc mà ít khi được trả lời rõ: sư ở Thái Lan, Myanmar, Campuchia ăn cả thịt, sao sư Việt Nam lại ăn chay?

Câu trả lời nằm ở chỗ hai dòng Phật giáo khác nhau.

Nam tông (Theravada) — khất thực, ai cho gì ăn nấy

Sư Nam tông giữ truyền thống khất thực: ôm bình bát đi xin ăn, dân cúng gì thì ăn nấy, không chọn. Nếu người cúng cho thịt thì sư vẫn nhận, miễn là tam tịnh nhục — không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết vì mình.

Lý do: sư không nấu ăn, không nuôi, không giết. Việc chọn món sẽ thành gánh nặng cho người cúng dường.

Bắc tông (Đại thừa) — ăn chay trường

Phật giáo Việt Nam, Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản theo Bắc tông. Ở đây tăng ni ở chùa, tự nấu, không khất thực hằng ngày. Đã tự nấu thì có quyền chọn, và đã chọn được thì giới từ bi đòi hỏi chọn chay.

Căn cứ kinh điển là các kinh Đại thừa: kinh Lăng Già, kinh Phạm Võng, kinh Lăng Nghiêm — đều dạy không ăn thịt chúng sinh.

Ở Trung Hoa, vua Lương Vũ Đế (thế kỷ 6) là người ra lệnh tăng ni cả nước ăn chay trường, và tục đó truyền sang Việt Nam.

⇒ Cho nên: không phải bên nào đúng bên nào sai. Hai bên giữ hai giới khác nhau trong cùng một tinh thần — Nam tông giữ giới không phiền người cúng, Bắc tông giữ giới từ bi khi có quyền chọn.

Và người Việt ăn chay theo mạch Bắc tông này, từ Trúc Lâm trở đi.

Cơm chay ở Yên Tử

Yên Tử là một trong những nơi cơm chay dễ tìm nhất cả nước. Khu vực chân núi và các chùa dọc đường lên — chùa Giải Oan, chùa Hoa Yên, chùa Một Mái, chùa Bảo Sái — đều có chỗ dùng cơm chay.

Mùa lễ hội từ mùng 10 tháng Giêng tới hết tháng 3 âm lịch, các chùa nấu cơm chay phục vụ khách hành hương, nhiều nơi làm miễn phí hoặc tuỳ tâm.

Khu Làng Nương Yên Tử dưới chân núi có nhà hàng chay phục vụ quanh năm.

Măng trúc Yên Tử và đặc sản chay

• Măng trúc Yên Tử — măng của loại trúc mọc trên núi, nhỏ bằng ngón tay, giòn và ngọt, không đắng như măng vầu. Luộc chấm muối vừng hoặc xào là món chay đặc trưng nhất vùng.
• Rau dớn, rau bò khai hái trên núi
• Chè lam — bột nếp rang trộn mật mía gừng lạc, chay hoàn toàn, để lâu được
• Trầu một lá, lá xạ đen — cây thuốc Yên Tử, hãm nước uống
• Nem chua, chả mực Hạ Long — quà phổ biến của Quảng Ninh, không chay

Đi Yên Tử thì tính gì

Lên chùa Đồng có hai đường: leo bộ khoảng 6 km, mất 4-6 tiếng, hoặc đi cáp treo hai chặng rồi vẫn phải leo bộ một quãng.

Người leo bộ cần đồ ăn dọc đường. Các quán trên núi bán mì tôm, xúc xích, nước ngọt — không phải thứ người ăn chay dùng được, và cũng không phải thứ hợp để leo núi.

Thứ hợp nhất là đồ ăn mang theo: bánh mì chay, chè lam, lạc rang, chuối. Vừa đủ năng lượng vừa không phải dừng lâu.

Một nhận xét về hành hương và ăn uống

Yên Tử mỗi năm đón hàng triệu lượt khách, phần lớn tập trung vào ba tháng xuân. Với người kinh doanh ăn uống, đó là một thị trường mùa vụ rất rõ ràng — và nó lặp lại ở mọi điểm hành hương lớn: Yên Tử, chùa Hương, Bái Đính, núi Bà Đen.

Điểm chung: khách đông vào mùa, cần đồ chay, cần ăn nhanh, cần cầm đi được. Đó đúng là hình dạng của mô hình bánh mì chay.

Hỏi đáp nhanh

Trần Nhân Tông lên Yên Tử năm nào?

Năm 1299, sau khi nhường ngôi cho con năm 1293. Ông lấy hiệu Trúc Lâm Đầu Đà. Trước đó ông đã hai lần lãnh đạo Đại Việt đánh bại quân Nguyên Mông, năm 1285 và 1288.

Thiền phái Trúc Lâm có gì đặc biệt?

Là dòng thiền đầu tiên do người Việt sáng lập, không nhập khẩu nguyên vẹn từ Trung Hoa hay Ấn Độ. Tư tưởng cốt lõi là "cư trần lạc đạo" — ở giữa đời mà vui với đạo, không nhất thiết vào rừng mới tu được.

Vì sao sư Việt Nam ăn chay mà sư Thái Lan thì không?

Vì theo hai dòng khác nhau. Nam tông khất thực, ai cho gì ăn nấy, miễn là tam tịnh nhục — không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết vì mình. Bắc tông ở chùa tự nấu, đã có quyền chọn thì giới từ bi đòi hỏi chọn chay. Không bên nào sai.

Kinh nào dạy ăn chay?

Các kinh Đại thừa: kinh Lăng Già, kinh Phạm Võng, kinh Lăng Nghiêm. Ở Trung Hoa vua Lương Vũ Đế thế kỷ 6 là người ra lệnh tăng ni cả nước ăn chay trường, tục đó truyền sang Việt Nam.

Măng trúc Yên Tử khác măng thường thế nào?

Là măng của loại trúc mọc trên núi Yên Tử, nhỏ bằng ngón tay, giòn và ngọt, không đắng như măng vầu. Luộc chấm muối vừng hoặc xào là món chay đặc trưng nhất vùng.

Mùa lễ hội Yên Tử khi nào?

Từ mùng 10 tháng Giêng tới hết tháng 3 âm lịch. Các chùa dọc đường lên đều nấu cơm chay phục vụ khách hành hương, nhiều nơi làm miễn phí hoặc tuỳ tâm.