Ăn chay ở Sông Đốc: những nghề quanh nghề cá mà không ai gọi tên

Sông Đốc là thị trấn cửa biển ở huyện Trần Văn Thời, Cà Mau — cửa biển lớn nhất tỉnh và một trong những cảng cá nhộn nhịp nhất miền Tây. Sông Ông Đốc đổ ra vịnh Thái Lan ở đây, và hai bên bờ chật kín nhà.

Phần lớn người ở cửa biển không đi biển

Loạt bài đã nói về ngư dân ở Lý Sơn, Hoài Nhơn, Phan Thiết, Năm Căn. Bài này nói về những người ở lại bờ.

Một cảng cá vận hành được cần nguyên một chuỗi nghề mà ít ai gọi tên, và cộng lại thì số người làm những nghề đó đông hơn số người thật sự ra khơi:

• Làm nước đá — mỗi chuyến biển cần hàng chục tấn đá cây. Nhà máy đá chạy suốt ngày đêm.
• Vá lưới — lưới rách sau mỗi chuyến, và vá lưới là nghề riêng, chủ yếu phụ nữ làm, ngồi bờ sông.
• Bơm dầu — tàu xa bờ tiêu thụ nhiên liệu rất lớn, có cả một lớp ghe chở dầu ra tiếp cho tàu.
• Bốc dỡ — cá lên bờ phải có người khiêng, phân loại, ướp đá.
• Sơ chế — làm cá, phơi khô, làm mắm, cắt khúc.
• Vựa và thương lái — mua tại bến, phân về chợ và nhà máy.
• Sửa máy, sửa vỏ tàu, đóng tàu
• Bán hàng cho tàu — gạo, mì, rau củ, nước ngọt, đồ khô cho chuyến sau.

Điều này có ý nghĩa gì

Hai điểm, và cả hai đều thực tế.

Một — nó cho thấy rằng khi nói "một vùng sống bằng nghề cá", phần lớn cái đó là nghề trên bờ. Nếu nguồn cá suy kiệt thì mất việc không chỉ của ngư dân, mà của cả chuỗi này. Đây là lý do các vấn đề nguồn lợi thuỷ sản không thể xử lý bằng cách nói "thì chuyển nghề khác đi".

Hai — với người ăn chay, đây là một nhắc nhở về cách nhìn. Loạt bài đã giữ nguyên tắc từ đầu: không phán từ xa. Một cửa biển như Sông Đốc là hàng chục nghìn người sống bằng một chuỗi nghề, chứ không phải một ý niệm trừu tượng về việc đánh bắt.

Ghi nhận điều đó không mâu thuẫn gì với việc mình không ăn cá. Nó chỉ có nghĩa là khi nghĩ về ngành này thì nghĩ về người, không chỉ nghĩ về con cá.

Nghề vá lưới

Đáng nói riêng vì nó là nghề rất ít được kể.

Lưới đánh cá rách liên tục — vướng đá, vướng rạn, đứt vì tải nặng. Sau mỗi chuyến, lưới được trải ra bờ và người vá ngồi dọc theo, tìm chỗ rách, đan lại bằng con thoi gỗ và cước.

Đặc điểm nghề:

• Chủ yếu phụ nữ và người lớn tuổi làm
• Tính công theo mét lưới hoặc theo ngày
• Làm ngoài trời, theo nhịp tàu về chứ không theo giờ hành chính
• Cần mắt tinh và tay quen — lại là loại kỹ năng học bằng làm cùng nhau

Cùng loại tri thức với nghề gốm Bàu Trúc, mèn mén Mù Cang Chải, ủ tương Bần Yên Nhân: nằm trong tay, không chép ra sách được.

Lễ Nghinh Ông

Sông Đốc có lễ hội Nghinh Ông vào khoảng rằm tháng 2 âm lịch — một trong những lễ hội lớn nhất Cà Mau. Đoàn tàu kết hoa ra cửa biển rước Ông về, có hàng trăm tàu tham gia.

Tục thờ cá Ông đã nói ở bài Vũng Tàu, Lý Sơn, Phan Thiết, Hoài Nhơn — và ở bài Hoài Nhơn đã nêu cái cốt lõi: ngư dân không ăn thứ đã cứu mình.

Thêm một chi tiết đáng nói ở đây: mùa lễ Nghinh Ông là một trong những dịp cỗ chay xuất hiện ở vùng biển. Nhiều gia đình làm mâm chay cúng, và các chùa trong vùng nấu cơm chay đãi khách thập phương.

Nghĩa là ngay ở một cửa biển sống bằng cá, vẫn có những ngày mà nhu cầu món chay tăng vọt — chỉ là nó rơi vào vài ngày trong năm chứ không đều.

Thị trấn không có đất

Sông Đốc chật. Nhà chen sát hai bờ sông, nhiều nhà là nhà sàn dựng trên mặt nước, đường hẹp, và phần lớn đi lại bằng đò ngang.

Cấu trúc này giống bài Năm Căn và bài làng bè ở Hồng Ngự: nhà quay mặt ra nước, chợ tới bằng ghe.

Với người ăn chay ở đây, bài toán vẫn là bài toán cũ đã nêu ở Năm Căn, Lý Sơn, Vân Đồn: dựa vào đồ khô để lâu, rau trồng trong thùng, và đồ muối.

Món chay ở Sông Đốc

• Cơm chay — ở chùa, và vài quán trong thị trấn; chắc chắn nhất là rằm mùng một
• Canh chua chay — me hoặc bần, bạc hà, đậu bắp, giá
• Đậu hũ kho, kho quẹt chay nấu nước dừa
• Bún, hủ tiếu chay — hỏi rất kỹ, vùng này nước lèo gần như luôn có cá hoặc tôm khô
• Rau muống, rau đắng, bông súng, bồn bồn — Cà Mau nhiều
• Chuối, dừa, xoài
• Khô cá, mắm, cua, ba khía — đặc sản, không chay

Bồn bồn đáng nói: đây là đặc sản Cà Mau, phần thân non cây bồn bồn, muối chua hoặc xào. Hoàn toàn thực vật, và là một trong số ít đặc sản Cà Mau mà người ăn chay dùng được nguyên bản — như đã nói ở bài Cà Mau.

Nhịp tàu, không phải nhịp đồng hồ

Nói lại điều mở đầu, vì nó là điểm chính: Sông Đốc chạy theo nhịp tàu.

Tàu về lúc nào thì cả bến thức lúc đó — bốc dỡ, cân cá, chở đá, đổ dầu, vá lưới. Có đêm cả thị trấn sáng đèn tới sáng; có ngày lại vắng vì tàu chưa về.

Một lớp lao động đông, thu nhập theo ngày, ăn theo nhịp việc. Và ở Cà Mau — nơi mà chay kỳ và cỗ chay đám giỗ là chuyện bình thường như đã nói ở bài Cà Mau và bài Giá Rai — thì khoảng trống hiện ra rất rõ: ngày rằm mà tàu về lúc 2 giờ sáng thì người giữ chay không có gì để ăn.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Một cảng cá cần những nghề gì trên bờ?

Làm nước đá, vá lưới, bơm dầu, bốc dỡ, sơ chế, vựa và thương lái, sửa máy sửa vỏ đóng tàu, và bán hàng cho tàu chuẩn bị chuyến sau. Cộng lại thì đông hơn số người thật sự ra khơi.

Vì sao điều đó quan trọng?

Vì khi nói "một vùng sống bằng nghề cá", phần lớn cái đó là nghề trên bờ. Nguồn cá suy kiệt thì mất việc cả chuỗi — nên không thể xử lý bằng cách nói "thì chuyển nghề khác đi".

Nghề vá lưới làm thế nào?

Lưới được trải ra bờ sau mỗi chuyến, người vá ngồi dọc theo tìm chỗ rách và đan lại bằng con thoi gỗ và cước. Chủ yếu phụ nữ và người lớn tuổi làm, tính công theo mét lưới hoặc theo ngày.

Lễ Nghinh Ông ở Sông Đốc khi nào?

Khoảng rằm tháng 2 âm lịch, một trong những lễ hội lớn nhất Cà Mau, đoàn hàng trăm tàu kết hoa ra cửa biển rước Ông về.

Ở cửa biển có nhu cầu món chay không?

Có, và tăng vọt vào mùa lễ Nghinh Ông — nhiều gia đình làm mâm chay cúng, các chùa nấu cơm chay đãi khách. Chỉ là nó rơi vào vài ngày trong năm chứ không đều.

Bồn bồn là gì?

Đặc sản Cà Mau, phần thân non cây bồn bồn, muối chua hoặc xào. Hoàn toàn thực vật và là một trong số ít đặc sản Cà Mau mà người ăn chay dùng được nguyên bản.