Ăn chay ở Quy Nhơn: đất võ và một tổ đình ba trăm năm

Nhắc Bình Định thì người ta nghĩ ngay tới đất võ — quê hương nhà Tây Sơn, nơi câu "ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định bỏ roi đi quyền" thành câu cửa miệng.

Ít người biết đây cũng là nơi có tổ đình của một dòng thiền lớn, tồn tại hơn ba trăm năm. Và hai chuyện đó không hề mâu thuẫn.

Chùa Thập Tháp — tổ đình phái Lâm Tế

Chùa Thập Tháp Di Đà ở An Nhơn được dựng cuối thế kỷ 17, là tổ đình của phái Lâm Tế ở Đàng Trong — dòng thiền có ảnh hưởng rộng khắp miền Trung và miền Nam sau này.

Tên "Thập Tháp" từ mười ngọn tháp Chăm từng có trên gò đất này. Chùa được xây bằng chính gạch của các tháp Chăm đổ nát — một chi tiết nói lên rất nhiều về cách các nền văn hoá chồng lên nhau ở vùng đất này.

Từ tổ đình này, các thế hệ tăng sĩ toả đi lập chùa khắp Đàng Trong. Nghĩa là nhiều ngôi chùa ở miền Nam ngày nay truy gốc về Bình Định.

Võ và thiền — cùng một chuyện

Người ngoài hay thấy lạ: đất võ mà lại là đất thiền. Nhưng hai thứ này gặp nhau ở chỗ cốt lõi — làm chủ bản thân.

Võ cổ truyền Bình Định không dạy đánh nhau là chính. Nó dạy kỷ luật, hơi thở, sự điềm tĩnh. Người luyện võ giỏi là người biết khi nào không cần đánh.

Ăn chay nằm đúng trong mạch đó: không phải kiêng khem cho khoẻ, mà là tập tiết chế — thứ mà cả nhà võ lẫn nhà thiền đều coi trọng.

Nhiều võ đường xưa ở Bình Định có lệ ăn chay vào ngày sóc vọng, và các lò võ thường gắn với chùa làng.

Tháp Chăm — lớp văn hoá bên dưới

Bình Định từng là kinh đô Vijaya của Chămpa suốt mấy trăm năm. Dấu tích còn lại là cụm tháp Chăm dày đặc:

• Tháp Đôi ngay trong thành phố Quy Nhơn.
• Tháp Bánh Ít, tháp Dương Long, tháp Cánh Tiên ở các huyện.
• Thành Đồ Bàn — kinh đô cũ, nay chỉ còn nền.

Không như tháp Bà ở Nha Trang vẫn được cúng bái, tháp Chăm ở Bình Định phần lớn là di tích. Nhưng chúng nhắc rằng vùng đất này có nhiều lớp hơn vẻ ngoài.

Món chay Bình Định

• Bánh ít lá gai — đặc sản trứ danh. Vỏ làm từ lá gai giã với bột nếp, màu đen, dẻo. Nhân đậu xanh dừa thì vốn đã chay; nhưng có loại nhân tôm thịt, nên phải hỏi.
• Bún song thằn — làm từ bột đậu xanh, sợi nhỏ trong, là đặc sản An Thái. Bản thân sợi bún là chay, nấu với nấm và đậu hũ là thành món.
• Bánh xèo tôm nhảy — bản mặn nổi tiếng; bản chay dùng giá, nấm và đậu xanh.
• Nem chợ Huyện — bản mặn là nem chua thịt; một số nơi làm nem chay từ đu đủ và thính.
• Rượu Bàu Đá — nhắc để biết, không phải món chay và cũng không hợp với tinh thần tiết chế.

Biển và cái nhịp của Quy Nhơn

Quy Nhơn có vịnh hình lưỡi liềm, núi ôm hai đầu, và là một trong những thành phố biển chưa bị du lịch hoá quá mức — dù đang thay đổi nhanh.

Nhịp sống còn chậm, giá còn mềm, và hàng quán vẫn phục vụ dân địa phương là chính. Với người ăn chay, điều đó nghĩa là: quán chay là quán cho người trong vùng, giá bình dân, không có thực đơn tiếng Anh.

Nhịp trong năm

• Mùng một, rằm — hàng chay đông, nhất là quanh các chùa lớn.
• Tháng Giêng — hội chùa và lễ hội võ thuật.
• Tháng Sáu tới tháng Tám — cao điểm khách nội địa, biển đẹp nhất.
• Tháng Mười tới tháng Mười hai — mùa mưa bão.

Ghé Quy Nhơn

• Chùa Thập Tháp ở An Nhơn, cách Quy Nhơn khoảng hai mươi cây số.
• Chùa Long Khánh ngay trung tâm thành phố.
• Tháp Đôi — đi bộ được từ trung tâm.
• Kỳ Co, Eo Gió — biển đẹp, nhưng ăn uống ở đó chủ yếu là hải sản.
• Mua bánh ít lá gai làm quà thì hỏi rõ nhân.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn, hợp thành phố đang lên. Xem trang nhượng quyền Bánh Mì XANH.

Hỏi đáp nhanh

Chùa Thập Tháp quan trọng thế nào?

Dựng cuối thế kỷ 17, là tổ đình phái Lâm Tế ở Đàng Trong — dòng thiền ảnh hưởng rộng khắp miền Trung và miền Nam. Nhiều chùa ở miền Nam ngày nay truy gốc về đây.

Vì sao chùa lại tên Thập Tháp?

Từ mười ngọn tháp Chăm từng có trên gò đất này, và chùa được xây bằng chính gạch của các tháp Chăm đổ nát.

Đất võ và ăn chay có liên quan gì?

Cả hai gặp nhau ở chỗ làm chủ bản thân. Võ cổ truyền Bình Định dạy kỷ luật, hơi thở, điềm tĩnh — người giỏi là người biết khi nào không cần đánh. Ăn chay cũng là tập tiết chế. Nhiều võ đường xưa có lệ ăn chay ngày sóc vọng.

Bánh ít lá gai có chay không?

Loại nhân đậu xanh dừa thì vốn đã chay, nhưng có loại nhân tôm thịt nên phải hỏi khi mua làm quà.

Bún song thằn là gì?

Đặc sản An Thái làm từ bột đậu xanh, sợi nhỏ và trong. Bản thân sợi bún là chay, nấu với nấm và đậu hũ là thành món.

Quán chay ở Quy Nhơn phục vụ ai?

Chủ yếu người trong vùng, giá bình dân, thường không có thực đơn tiếng Anh — vì thành phố chưa bị du lịch hoá quá mức dù đang thay đổi nhanh.