Ăn chay ở Ninh Sơn: nước chảy xuyên qua một dãy núi để tới nơi cần nó

Ninh Sơn là huyện miền núi phía tây Ninh Thuận, nơi đèo Ngoạn Mục nối đồng bằng Phan Rang với cao nguyên Lâm Đồng. Ở đây có nhà máy thuỷ điện Đa Nhim — một công trình giải quyết cùng lúc hai vấn đề rất khác nhau.

Thừa một chỗ, thiếu một chỗ

Bài Bình Thuận đã lấy nước ngọt làm trục và kết rằng: đất xấu thì cải tạo được, còn không có nước thì không có gì cả.

Ninh Thuận là nơi khô hạn nhất nước. Cách đó vài chục cây số đường chim bay, trên cao nguyên Lâm Viên, lại là vùng mưa nhiều và có hồ.

Hai nơi cách nhau bởi một dãy núi, và nước không tự chảy qua núi được.

Cách người ta giải

Công trình Đa Nhim, hoàn thành trong thập niên 1960, làm một việc khá táo bạo:

1. Đắp đập trên sông Đa Nhim ở phía Lâm Đồng, tạo hồ chứa
2. Khoan một đường hầm xuyên qua núi, dài vài cây số
3. Nước qua hầm rồi đổ xuống theo hai ống thép chạy dọc sườn núi, chênh cao gần 800 mét
4. Chạy tua-bin phát điện ở chân núi
5. Nước sau khi phát điện chảy ra sông Cái, tưới cho đồng bằng Ninh Thuận

Điểm đáng nói nằm ở bước cuối: đây không chỉ là nhà máy điện. Nước sau khi qua tua-bin không bị mất đi — nó trở thành nguồn tưới cho một tỉnh khô hạn.

Một dòng nước làm hai việc: phát điện rồi tưới ruộng. Đây là cùng kiểu tư duy mà loạt bài đã gặp ở bài Giá Rai với mô hình lúa - tôm: hai vế bổ trợ nhau chứ không chỉ chia sẻ mặt bằng.

Và nó đổi được cái gì

Rất cụ thể, và nó liên quan thẳng tới mâm cơm chay:

• Đồng bằng Phan Rang có nước tưới ổn định thay vì trông vào mưa
• Trồng được nhiều vụ và trồng được cây cần tưới đều
• Nho, táo, măng tây, hành tỏi — nhóm nông sản đã nói ở bài Phan Rang — đều cần tưới, và phần lớn không trồng được nếu chỉ dựa vào mưa

Nói cách khác: những thứ mà bài Phan Rang liệt kê như đặc sản của vùng nắng, phần lớn tồn tại được là nhờ nước dẫn từ nơi khác tới.

Đây là một điều đáng ghi nhận cho đúng. Loạt bài đã lập mô-típ "đặc sản là kết quả của đúng cây gặp đúng chỗ" ở Vị Thanh, Gia Nghĩa, Bình Minh, Bình Thuận. Ninh Sơn bổ sung một vế: đôi khi "đúng chỗ" là do người ta làm cho nó đúng.

Nói cho đủ cả mặt kia

Mọi công trình thuỷ điện đều có cái giá, và loạt bài giữ nguyên tắc nói đủ:

• Hồ chứa làm ngập đất — dân phải di dời, đất canh tác mất
• Đổi dòng chảy — vùng hạ lưu sông gốc nhận ít nước hơn
• Ảnh hưởng sinh vật thuỷ sinh — đập chặn đường di cư của cá
• Phụ thuộc vào mưa trên thượng nguồn — hạn thì cả điện lẫn nước tưới đều thiếu

Vẫn là câu đã lặp lại suốt loạt bài, từ Năm Căn tới Tân An: không có lựa chọn nào sạch hoàn toàn, chỉ có lựa chọn được cân nhắc và lựa chọn không.

Đèo Ngoạn Mục

Đèo Ngoạn Mục nối Ninh Sơn với Đơn Dương (Lâm Đồng) — đúng hai địa phương mà loạt bài đã viết ở bài Đơn Dương và bài Phan Rang.

Đây là một trong những con đèo có chênh cao lớn và cảnh đẹp nhất Việt Nam: từ đồng bằng khô nóng leo lên cao nguyên mát, khí hậu đổi hẳn trong vòng hơn hai chục cây số.

Cảm giác này giống điều bài Liên Chiểu mô tả ở đèo Hải Vân — nhưng ở đây thì sự thay đổi theo độ cao chứ không theo hướng gió.

Và đây cũng là tuyến chở rau: rau từ Đơn Dương, Đức Trọng xuống Phan Rang và ngược lại, xe chạy đêm như đã mô tả ở bài Đơn Dương.

Người Raglai

Ninh Sơn là địa bàn của người Raglai — dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, cùng nhóm với Chăm, Ê Đê, Jrai, Churu đã nhắc ở các bài trước.

Người Raglai theo chế độ mẫu hệ, và có mối quan hệ lịch sử đặc biệt với người Chăm — theo truyền thống, người Raglai được coi là giữ gìn một phần đồ tự khí và bảo vật của người Chăm ở vùng núi, và có vai trò trong một số nghi lễ Chăm.

Bài Phan Rang đã nói về văn hoá Chăm đang sống; quan hệ Chăm - Raglai là một phần của bức tranh đó.

Về bữa ăn, như mọi cộng đồng miền núi trong loạt bài: bữa thường ngày vốn gần chay — cơm, bắp, rau rừng, măng, đậu; thịt là chuyện của lễ.

Món chay ở Ninh Sơn

• Rau rừng, măng, đậu — mua chợ, tự nấu
• Canh rau, đậu hũ kho
• Cơm chay — ở thị trấn Tân Sơn và gần chùa; ít quán riêng
• Bún, bánh canh chay — hỏi nước dùng
• Bánh mì chay — dọc quốc lộ 27
• Trái cây — chuối, mít, xoài; và nho táo từ đồng bằng Phan Rang lên
• Dê cừu, cá, mắm — không chay

Quốc lộ 27 qua đèo Ngoạn Mục là tuyến nối Đà Lạt với Phan Rang — xe khách và xe tải chạy cả ngày lẫn đêm, và như mọi tuyến đường dài trong loạt bài: quán mở thâu đêm, không có suất chay nào.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Thuỷ điện Đa Nhim hoạt động thế nào?

Đắp đập trên sông Đa Nhim phía Lâm Đồng tạo hồ chứa, khoan đường hầm xuyên núi dài vài cây số, nước qua hầm đổ xuống theo hai ống thép chênh cao gần 800 mét chạy tua-bin, rồi chảy ra sông Cái tưới cho đồng bằng Ninh Thuận.

Vì sao công trình này đặc biệt?

Vì nó không chỉ là nhà máy điện — nước sau khi qua tua-bin không mất đi mà trở thành nguồn tưới cho một tỉnh khô hạn. Một dòng nước làm hai việc.

Nó đổi được gì cho nông nghiệp Ninh Thuận?

Đồng bằng Phan Rang có nước tưới ổn định thay vì trông vào mưa, trồng được nhiều vụ và trồng được cây cần tưới đều — nho, táo, măng tây, hành tỏi phần lớn không trồng được nếu chỉ dựa vào mưa.

Vậy "đúng cây gặp đúng chỗ" còn đúng không?

Còn, nhưng thêm một vế: đôi khi "đúng chỗ" là do người ta làm cho nó đúng.

Thuỷ điện có cái giá gì?

Hồ chứa làm ngập đất khiến dân phải di dời, đổi dòng chảy nên hạ lưu sông gốc nhận ít nước hơn, đập chặn đường di cư của cá, và phụ thuộc vào mưa thượng nguồn — hạn thì cả điện lẫn nước tưới đều thiếu.

Người Raglai có quan hệ gì với người Chăm?

Theo truyền thống, người Raglai được coi là giữ gìn một phần đồ tự khí và bảo vật của người Chăm ở vùng núi, và có vai trò trong một số nghi lễ Chăm. Cả hai đều thuộc nhóm Nam Đảo và theo mẫu hệ.