Ăn chay ở Nhà Bè: người làm ác dựng bè phát cơm, và tục ăn chay chuộc lỗi

Nhà Bè là huyện phía nam TP.HCM, nơi sông Sài Gòn và sông Đồng Nai gặp nhau thành sông Nhà Bè rồi chia làm hai nhánh Soài Rạp và Lòng Tàu — câu ca "Nhà Bè nước chảy chia hai" nói đúng địa hình chỗ này.

Cái tên đến từ một chiếc bè thật

Theo truyện kể lưu truyền ở Nam Bộ, tên "Nhà Bè" bắt nguồn từ những chiếc bè đậu giữa sông, trên có sẵn gạo, củi, nước, mắm muối — để khách qua sông chờ con nước có chỗ nghỉ và nấu ăn, không phải trả tiền.

Người dựng bè, theo truyện, tên là Thủ Huồng.

Câu chuyện

Thủ Huồng vốn là một viên thủ hộ giàu có, làm giàu bằng những việc bất chính — ăn chặn, xử ép, vơ vét của dân.

Truyện kể rằng sau đó ông biết được hậu quả đang chờ mình ở kiếp sau, liền đem toàn bộ của cải ra làm việc phúc: dựng bè phát cơm cho khách qua sông, bắc cầu, đắp đường, cúng chùa.

Đây là một truyện dân gian, không phải sử liệu — cần nói rõ như vậy. Nhưng truyện dân gian nói lên cái mà người kể coi là quan trọng, và ở đây điều được coi là quan trọng rất rõ:

Chuộc lỗi bằng việc làm, không bằng lời. Thủ Huồng không đi xin lỗi từng người, không tuyên bố hối cải. Ông bỏ hết của ra và làm những việc có ích cho người dưng.

Bài Hương Thuỷ đã kể về bà Trần Thị Đạo xây cầu ngói cho làng — một người giàu làm phúc từ đầu. Thủ Huồng là vế còn lại: người làm ác rồi quay lại. Hai câu chuyện đứng cạnh nhau thì thành một cặp khá đầy đủ về cách người Việt hiểu chuyện làm phúc.

Và đây là gốc của một tập tục rất phổ biến

Loạt bài đã nhắc nhiều lần tới chay kỳ — ăn chay mùng một, rằm, hoặc nhiều ngày hơn. Nhưng có một dạng ăn chay khác, phổ biến không kém, mà chưa bài nào nói tới: ăn chay theo lời phát nguyện.

Đây là việc rất thường gặp trong đời sống người Việt:

• Ăn chay cầu an — người nhà ốm nặng, đang mổ, đang điều trị; người thân phát nguyện ăn chay trong một thời hạn. Bài Ninh Kiều đã nhắc: người nuôi bệnh ở bệnh viện thường đang trong lời nguyện như vậy.
• Ăn chay trả lễ — xin được việc gì đó, nguyện ăn chay bao nhiêu ngày, xong thì giữ đúng lời
• Ăn chay sám hối — sau khi làm điều mình cho là sai, hoặc sau khi có tang
• Ăn chay báo hiếu — tháng 7 âm, mùa Vu Lan; nhiều người ăn chay cả tháng

Vì sao hình thức này đáng chú ý

Ba điểm, và điểm thứ ba có ý nghĩa thực tế lớn.

Một — nó cho thấy ăn chay ở Việt Nam không chỉ là chuyện giới luật. Với rất nhiều người, nó là một hành vi có tính cam kết: tự đặt cho mình một việc khó để bày tỏ điều gì đó không nói ra được bằng lời.

Hai — nó giải thích vì sao nhiều người ăn chay ở Việt Nam không tự nhận mình là "người ăn chay". Họ ăn chay trong một giai đoạn, vì một lý do cụ thể, rồi thôi. Hỏi họ có ăn chay không thì họ nói không.

Ba — và đây là điểm dùng được: người ăn chay theo lời nguyện thường ăn chay vào những lúc bất thường nhất. Người nhà nằm viện thì cả nhà xáo trộn, ăn uống thất thường, thức đêm trực. Người vừa có tang thì càng vậy.

Nghĩa là nhóm này cần món chay đúng vào lúc giờ giấc của họ đảo lộn hoàn toàn — và đó chính xác là khung giờ mà loạt bài này đã đi 192 địa phương để chỉ ra rằng không ai phục vụ.

Nhà Bè hôm nay

Nhà Bè giờ là vùng đang đô thị hoá nhanh: khu đô thị mới, cảng Hiệp Phước, khu công nghiệp, và tuyến đường Nguyễn Hữu Thọ nối về trung tâm.

Cảng và khu công nghiệp thì kéo theo lớp người quen thuộc trong loạt bài: tài xế container, người bốc dỡ, công nhân làm ca. Cảng làm hàng theo tàu, tức là bất kể giờ nào — như đã mô tả ở bài Sông Đốc và bài Hoài Nhơn.

Phần còn lại của huyện vẫn là vùng sông nước: kênh rạch, nhà ven sông, đầm nuôi thuỷ sản, và rừng ngập mặn giáp Cần Giờ.

Món chay ở Nhà Bè

• Cơm chay phần — quanh chùa và khu dân cư; đông rằm mùng một
• Bún riêu chay, hủ tiếu chay — hỏi nước dùng
• Canh chua chay, đậu hũ kho tộ
• Bánh mì chay — quầy nhỏ dọc Nguyễn Hữu Thọ, Lê Văn Lương
• Xôi chay, bánh tét, chè
• Đậu hũ, mì căn, tàu hũ ky — nguồn từ Chợ Lớn, gần
• Hải sản, cháo hàu, ốc — không chay

TP.HCM có nguồn nguyên liệu chay dồi dào nhất nước, như đã nói ở bài Quận 5, Quận 6, Quận 10. Ở Nhà Bè thì nguồn đó chỉ cách vài chục phút.

Một chiếc bè mở suốt

Quay lại chỗ mở đầu, vì có một chi tiết đáng nghĩ.

Chiếc bè của Thủ Huồng, theo truyện, đậu giữa sông và luôn có sẵn đồ. Khách qua sông tới lúc nào cũng có cái ăn, vì người qua sông thì phải chờ con nước, mà con nước thì không theo giờ hành chính.

Nói cách khác: người dựng nó hiểu rằng cái có ích là cái luôn có mặt, chứ không phải cái tốt nhất.

Đây là một ý cũ hơn ba trăm năm, và nó vẫn đúng nguyên: chỗ ăn hữu ích nhất cho một người là chỗ mở vào lúc người đó đói.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Tên Nhà Bè từ đâu ra?

Theo truyện kể lưu truyền ở Nam Bộ, từ những chiếc bè đậu giữa sông có sẵn gạo, củi, nước, mắm muối để khách qua sông chờ con nước có chỗ nghỉ và nấu ăn, không phải trả tiền.

Truyện Thủ Huồng nói lên điều gì?

Chuộc lỗi bằng việc làm chứ không bằng lời — ông không đi xin lỗi từng người hay tuyên bố hối cải, mà bỏ hết của ra làm những việc có ích cho người dưng.

Ăn chay theo lời phát nguyện là gì?

Ăn chay trong một thời hạn vì một lý do cụ thể: cầu an cho người nhà đang ốm, trả lễ sau khi được việc, sám hối sau khi làm điều mình cho là sai, hoặc báo hiếu mùa Vu Lan.

Vì sao nhiều người ăn chay lại không tự nhận là "người ăn chay"?

Vì họ ăn chay trong một giai đoạn, vì một lý do cụ thể, rồi thôi. Hỏi họ có ăn chay không thì họ nói không.

Nhóm này gặp khó ở đâu?

Họ ăn chay đúng vào lúc giờ giấc đảo lộn hoàn toàn — người nhà nằm viện thì cả nhà xáo trộn, thức đêm trực, ăn uống thất thường.

Chiếc bè của Thủ Huồng dạy gì cho người bán hàng?

Nó luôn có sẵn đồ vì người qua sông phải chờ con nước, mà con nước không theo giờ hành chính. Cái có ích là cái luôn có mặt, chứ không phải cái tốt nhất.