Ăn chay ở Hà Đông: làng lụa Vạn Phúc và câu hỏi về tơ tằm

Vạn Phúc thuộc quận Hà Đông, Hà Nội, là làng lụa nổi tiếng nhất Việt Nam, có nghề dệt hơn một nghìn năm. Sản phẩm trứ danh nhất là lụa vân — loại lụa mà hoa văn chìm hiện lên khi nhìn nghiêng ra ánh sáng.

Sợi tơ được lấy ra thế nào

Đây là phần mà phần lớn người mua lụa không biết, và nó dẫn tới một câu hỏi thật.

Con tằm ăn lá dâu, lớn lên rồi nhả tơ quấn quanh mình thành kén để hoá nhộng, chuẩn bị biến thành bướm. Sợi tơ của một cái kén là một sợi liền, dài tới hàng trăm mét.

Giá trị của tơ nằm ở chỗ đó: sợi liền, không nối.

Nhưng nếu để yên, con nhộng sẽ hoá bướm và cắn thủng kén chui ra — làm đứt sợi tơ thành nhiều đoạn ngắn.

Vì vậy, trong nghề tơ truyền thống, người ta luộc hoặc hấp kén khi con nhộng còn sống, trước khi nó kịp hoá bướm. Rồi kéo sợi ra.

Để có một lượng tơ nhỏ cần tới hàng nghìn cái kén.

Vậy người ăn chay có mặc lụa không

Đây là câu hỏi cùng dạng với chuyện yến sào ở bài Khánh Hoà, mật ong và sữa. Và câu trả lời cũng cùng một chỗ: tuỳ vào việc mình đang giữ nguyên tắc nào.

Lụa hoà bình

Có một cách làm khác, gọi là lụa hoà bình hoặc ahimsa silk — lấy tên từ chữ ahimsa (bất hại) đã nói ở bài Mỹ Sơn.

Cách này đợi bướm chui ra khỏi kén rồi mới thu kén. Sợi tơ khi đó đã bị cắt thành đoạn, phải xe nối lại, nên vải:

• Thô hơn, xốp hơn, ít bóng hơn lụa thường
• Tốn công hơn nhiều
• Giá cao hơn
• Sản lượng thấp

Lụa hoà bình chủ yếu làm ở Ấn Độ và một số nơi, chưa phổ biến ở Việt Nam.

Một cách nghĩ tỉnh táo

Loạt bài này đã chạm câu hỏi dạng này nhiều lần, và điều đáng nói nhất là: không nên biến nó thành cuộc thi xem ai nghiêm hơn.

Người giữ được tới đâu thì giữ tới đó. Một người ăn chay trường mà vẫn mặc áo lụa thì không vì thế mà việc ăn chay của họ bớt giá trị. Ngược lại, người biết rõ quy trình rồi vẫn chọn dùng — biết mà chọn vẫn hơn không biết gì.

Điều duy nhất nên tránh là cố tình không tìm hiểu để khỏi phải quyết định.

Lụa Vạn Phúc và nghề dệt

Làng Vạn Phúc thờ bà tổ nghề dệt A Lã Thị Nương, người được cho là đã truyền nghề cho dân làng từ thế kỷ thứ 9.

Lụa Vạn Phúc từng được chọn may quốc phục thời Nguyễn, và tới đầu thế kỷ 20 thì nổi tiếng ra cả nước ngoài qua các hội chợ thuộc địa.

Lụa vân là kỹ thuật riêng của làng: dệt sao cho trên mặt vải có vùng bóng và vùng mờ xen nhau, tạo hoa văn chỉ hiện khi ánh sáng chiếu nghiêng. Mặt vải sờ vẫn phẳng.

Ngày nay làng vừa dệt vừa làm du lịch. Cần lưu ý: không phải mọi thứ bán ở Vạn Phúc đều là lụa tơ tằm — có nhiều hàng pha, hàng polyester, hàng nhập. Cách phân biệt đơn giản nhất là đốt thử một sợi: tơ tằm cháy có mùi khét như tóc và để lại tro vụn bóp tan; sợi tổng hợp thì chảy ra thành hạt nhựa cứng.

Chùa Trăm Gian

Cách Hà Đông không xa, ở huyện Chương Mỹ, có chùa Trăm Gian (Quảng Nghiêm tự) — ngôi chùa cổ dựng từ thời Lý, trên đồi giữa vùng quê.

Tên gọi đến từ cách tính cổ: cứ bốn cột là một gian, và chùa có 104 gian.

Chùa nổi tiếng với hệ thống tượng cổ, trong đó có tượng Đô đốc Đặng Tiến Đông — một trong số ít tượng chân dung thời Tây Sơn còn lại.

Chùa có lễ hội vào tháng Giêng và có cơm chay dịp lễ.

Món chay khu vực

• Bánh gai Vạn Phúc, bánh tẻ — hỏi nhân
• Cỗ chay ngày rằm — vùng Hà Tây cũ có truyền thống cỗ chay khá cầu kỳ
• Rau muống, cà pháo, dưa cải — nền bữa cơm quê
• Tương — vùng này gần các làng tương Cự Đà, Đường Lâm đã nói ở bài Sơn Tây
• Bún, phở, miến — hỏi nước dùng

Đồ dùng và ăn chay

Nhân chuyện lụa, nói cho đủ danh sách những thứ không phải thức ăn mà người ăn chay nghiêm ngặt thường để ý:

• Da, lông, len, lụa — quần áo, giày, túi
• Sáp ong — nến, mỹ phẩm
• Lông vũ — chăn, áo phao
• Cọ vẽ, cọ trang điểm bằng lông thú
• Mỹ phẩm thử nghiệm trên động vật
• Keo, gelatin trong một số sản phẩm giấy, phim ảnh

Đây là mức thực hành của người theo lối thuần chay đầy đủ. Phần lớn người ăn chay ở Việt Nam không đi tới mức đó, và điều đó hoàn toàn bình thường.

Nhắc ra chỉ để biết rằng có một phổ, và mỗi người tự chọn chỗ đứng của mình trên phổ ấy — đúng như đã nói ở bài Bạc Liêu: không phải ai cũng đi được tới cùng, nhưng ai cũng đặt được một giới hạn ở đâu đó.

Bánh Mì XANH tìm đối tác nhượng quyền ở các tỉnh thành — mô hình bánh mì chay 24 giờ, thực đơn gọn. Xem nhuongquyenbanhmi.com.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao làm tơ tằm phải luộc kén?

Vì sợi tơ của một cái kén là một sợi liền dài hàng trăm mét, mà nếu để yên thì nhộng hoá bướm sẽ cắn thủng kén chui ra, làm đứt sợi thành đoạn ngắn. Nên người ta luộc hoặc hấp kén khi nhộng còn sống.

Người ăn chay có mặc lụa không?

Tuỳ nguyên tắc mình giữ. Người thuần chay không dùng lụa, cùng với len, da, lông, sáp ong. Phật giáo không có giới cấm riêng nhưng y phục tăng ni Việt Nam làm bằng vải bông vải thô. Kỳ Na giáo tránh tuyệt đối.

Lụa hoà bình là gì?

Còn gọi ahimsa silk — đợi bướm chui ra khỏi kén rồi mới thu kén. Sợi đã bị cắt đoạn nên phải xe nối, vải thô hơn, ít bóng hơn, tốn công và đắt hơn. Chủ yếu làm ở Ấn Độ, chưa phổ biến ở Việt Nam.

Nên nghĩ thế nào về những câu hỏi dạng này?

Đừng biến nó thành cuộc thi xem ai nghiêm hơn. Người giữ được tới đâu thì giữ tới đó, và biết mà chọn vẫn hơn không biết gì. Điều duy nhất nên tránh là cố tình không tìm hiểu để khỏi phải quyết định.

Phân biệt lụa thật thế nào?

Đốt thử một sợi: tơ tằm cháy có mùi khét như tóc và để lại tro vụn bóp tan; sợi tổng hợp chảy ra thành hạt nhựa cứng. Không phải mọi thứ bán ở Vạn Phúc đều là lụa tơ tằm.

Vì sao gọi là chùa Trăm Gian?

Theo cách tính cổ, cứ bốn cột là một gian, và chùa Quảng Nghiêm ở Chương Mỹ có 104 gian. Chùa dựng từ thời Lý, nổi tiếng với hệ thống tượng cổ.